تحلیل و بررسی

صفحه اصلی

تحلیل و بررسی

نگرانی ایران از کریدور زنگزور: و اکنون خشم تهران از مسکو - تحلیل

09 سپتامبر 2024 15:15 (UTC +04:00)

بیانیه سه جانبه امضا شده توسط رهبران آذربایجان، ارمنستان و روسیه در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰ سند اصلی تعیین کننده وضعیت جدید ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی است.

با وجود گذشت نزدیک به ۴ سال از امضای بیانیه پایان جنگ ۴۴ روزه که با پیروزی آذربایجان به پایان رسید، این سند همچنان برخی از مراکز قدرت و بازیگران منطقه را نگران کرده است.

به ویژه بند ۹ بیانیه افتتاح کریدور زنگزور دلیل اصلی این نگرانی است. در آن بند از سند سه جانبه امضا شده توسط نخست وزیر نیکول پاشینیان، ارمنستان متعهد شد که ارتباط حمل و نقل بین مناطق غربی آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان را تضمین کند.

اما به دلیل موقعیت غیرسازنده ارمنستان، آن بند تاکنون اجرایی نشده و کریدور زنگزور هنوز به بهره برداری نرسیده است.

متاسفانه این ایران است که بیش از ارمنستان مانع اجرای این بند شده و نگران آن است. این مانع و نگرانی در سطوح مختلف و بیانیه های مکرر در ایران از زمان امضای بیانیه سه جانبه مشهود بوده است.

خط اصلی آن اظهارات «مخالفت ایران با تغییر مرزهای ژئوپلیتیکی و بین المللی شناخته شده منطقه» است. طرف ایرانی با اظهارات خود اول از همه به تمامیت ارضی ارمنستان اشاره می کند و می گوید ممکن است مرز این کشور با ارمنستان بسته شود و کریدور زنگزور را از این منظر یک تهدید می بیند.

در عین حال، این بیانیه سه جانبه شامل تغییر مرزها یا ادعایی در مورد خاک ارمنستان نمی شود. با وجود اینکه زنگزور سرزمینی تاریخی آذربایجان است، اما آذربایجان مدعی منطقه زنگزور غربی ارمنستان نیست و این سرزمین را منطقه ترانزیتی می داند که نخجوان را به هم متصل می کند و تردد افراد و کالاها را تسهیل می بخشد. این خبر که توافق سه جانبه به این معناست که زنگزور از کنترل ارمنستان خارج می شود، مبنای قانونی ندارد. و جلوگیری از گشایش کریدور به این بهانه به معنای نقض فاحش توافق سه جانبه است. اما خود ارمنستان طرفی است که در تهیه این قرارداد مشارکت داشته و آن را امضا کرده است.

همانطور که گفته شد، اینجا فقط مسئله گشایش یک کریدور حمل و نقل است، نه کسی خاک ایران را محدود می کند، نه محدودیتی برای ایران اعمال می شود، هیچ تهدیدی برای تمامیت ارضی و امنیت آن وجود ندارد.

علاوه بر این، محافل ایرانی که کریدور زنگزور را «کریدور ناتو» می‌نامند و سکوت کشورهای عضو ناتو از جمله اتحادیه اروپا در قبال فعالیت‌های مأموریت دیده‌بانی مستقر در ارمنستان، جای سوالهایی را بر می انگیزد.

ایران با ایجاد عبارت «کریدور ناتو» در حال دستکاری حقایق است. آمریکا و غرب روی طرح هایی برای ایجاد پایگاه ناتو در ارمنستان کار می کنند و این موضوع را پنهان نمی کنند. این که تهران این موضوع را نادیده گرفته و درباره «کریدور ناتو» صحبت می کند، مضحکانه است.

اظهارات مقامات مختلف مبنی بر مأموریت ناظر اتحادیه اروپا در ارمنستان در واقع اطلاعاتی علیه جمهوری آذربایجان، روسیه و به ویژه ایران جمع آوری می کند، ایران را نگران نمی کند، تهران به فعالیت های این دیدبانی اشاره ای نمی کند.

بنابراین منطق این اظهارات ایران قابل درک نیست.

اخیراً لفاظی های تهاجمی ایران علیه گشایش کریدور زنگزور در روابط این کشور با روسیه که یکی از طرف های توافق سه جانبه است نیز نمود پیدا کرده است. به ویژه اظهارات سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه به شبکه اول روسیه مبنی بر خرابکاری پاشینیان در توافقات سه جانبه، تهران را در این موضوع بیش از پیش فعال کرده است.

ابتدا، ایران در دیدار سفیر روسیه در تهران با رئیس دپارتمان اوراسیا وزارت امور خارجه ایران و معاون وزیر امور خارجه ایران و مجتبی دمیرچیلو معاون وزیر، موضع خود را در خصوص مخالفت با مسیر اتصال بخش اصلی آذربایجان به نخجوان از طریق ارمنستان اعلام کرد. پس از آن، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران در پست خود در اکانت «ایکس» به موضوع کریدور زنگزور اشاره کرد و گفت: «هر گونه تهدید علیه تمامیت ارضی همسایگان و تغییر مرزها کاملا غیرقابل قبول است و این خط قرمز ایران است.»

به طور کلی در روزهای اخیر اظهارات مشابهی از زبان مقامات مختلف ایران شنیده شده است. ناصر کنعانی نماینده رسمی وزارت امور خارجه ایران، مهدی سبحانی سفیر ایران در ارمنستان، علی نیک زاده نایب رئیس مجلس، حسن کاشقوی نماینده مجلس و ... نارضایتی خود را آشکارا و گاهی اوقات به طور پوشیده از مسکو در مورد کریدور زنگزور ابراز می کنند.

اما تهران فراموش می کند که موضع طرف روسی و همچنین سخنان لاوروف از شرط های سند بین المللی سه جانبه مورد توافق و امضای شده توسط طرف ها کنار نیست و کاملا سازنده است.

تهران به جای اعتراض به فعالیت های ماموریت نظارتی اتحادیه اروپا که مملو از فرستادگان ناتو مستقر در مرزهای رسمی تهران است و یا به جای اعتراض به انجام تمرینات نظامی مشترک ارمنستان با ایالات متحده، انرژی دیپلوماتیک خود را مصرف می کند بیانیه رسمی سه جانبه می کند. اگر ایران تظاهر به قطع رابطه با ارمنستان می کند، باید بداند که کریدور زنگزور اصلاً شامل این موضوع نمی شود و هیچ محدودیتی برای تمامیت ارضی ارمنستان ایجاد نمی کند. خیر، اگر ایران نگران کنترل این کریدور توسط مرزبانان روسی است، نباید فراموش کند که این مرزبانان روسی هستند که ۳۰ سال است در مرز ارمنستان و ایران خدمت می کنند.

این تنش در خط تهران - مسکو ممکن است به دلیل تمایل ایران به تنظیم روابط با غرب در پس زمینه انتخابات ریاست جمهوری آتی در آمریکا باشد. در شرایطی که روسیه در حال تشدید روابط خود با ایران در پس‌زمینه بحران اوکراین است، تهران رسمی می‌تواند یک بازی دوگانه انجام دهد و حداکثر سود را از هر دو طرف بگیرد. تکذیب فوری اخبار مربوط به فروش تسلیحات، موشک و پهپاد ایران به روسیه از سوی تهران را باید در چارچوب عدم بدتر شدن روابط با غرب دانست. در اینجا، تمایل رئیس جمهور جدید ایران و تیمش برای یافتن راهی بهینه برای خروج از برنامه هسته ای و دستیابی به رفع برخی از تحریم های غرب قابل توجه است.

از سوی دیگر ایران با مخالفت با کریدور زنگزور نه تنها منافع ژئوپلیتیکی بلکه ژئواکونومیکی را نیز دنبال می کند. به این ترتیب، تهران کریدوری که از کنار قلمرو خود عبور می کند و مناطق غربی آذربایجان را به نخجوان متصل می کند را رقیب مسیر موچود خود می داند.

بنابراین قانع کننده به نظر نمی رسد که نگرانی های ایران از باز شدن کریدور زنگزور به تمامیت ارضی ارمنستان مربوط باشد.

APA Analytics