تحلیل و بررسی

آپا به عنوان بخشی از پروژه «آذربایجان جنوبی را بشناسید»، مقاله آقای محمد رحمانی فر با عنوان «در دوره حکومت ملی در آذربایجان چه گذشت؟» را ارائه می کند.

مقاله قبلی را از اینجا بخوانید.

در مقاله قبلی که به مناسبت سالگرد تأسیس دولت ملی آذربایجان نوشتیم، در مورد ریشه های تاریخی آن و روندهای مختلفی که در آن دوره رخ داده است صحبت کردیم. در این مقاله در مورد کارهای انجام شده توسط دولت در طول فعالیت یک ساله و برنامه ها و رویکردهای آن صحبت خواهیم کرد.

همانطور که اشاره کردیم در ۱۲ دسامبر ۱۹۴۵ مجلس ملی آذربایجان با حضور منتخبان مردم از اقصی نقاط آذربایجان جنوبی افتتاح شد. مجلس در همان روز سید جعفر پیشه‌وری را به نخست وزیری منصوب کرد و اختیار تشکیل کابینه دولت را به وی داد. وی بعد از ظهر ضمن تشریح برنامه های آتی دولت پیشه‌وری، وزرای پیشنهادی را به مجلس معرفی کرد. کابینه پیشه‌وری توانست رای اعتماد مجلس را به دست آورد و از عصر همان روز شروع به کار کرد.

(کابینه وزیران حکومت ملی آذربایجان)

با تشکیل رسمی حکومت ملی آذربایجان در ۱۲ دسامبر ۱۹۴۵ اکثر شهرها و روستاهای آذربایجان تحت کنترل این دولت قرار گرفت. اما در شهرهای مهمی مانند ارومیه و حتی تبریز، ارتش دولت مرکزی همچنان مقاومت می کند و حاضر به تسلیم نیست. ۲ روز پس از استقرار دولت ملی آذربایجان، پادگان تبریز در برابر اراده مردم آذربایجان جنوبی سر تعظیم فرود آورد و ناچار تسلیم شد، اما پادگان ارومیه همچنان مدتی مقاومت کرد.

برنامه های اجرا شده توسط حکومت ملی آذربایجان

بررسی عمیق برنامه های ارائه شده توسط پیشه‌وری به مجلس ملی آذربایجان نشان می دهد که این عملکرد سیاستمداران دست نشانده نیست، بلکه برنامه های عملی بود که باید اجرا می شد. در ادامه به برخی از فعالیت های مهم دولت یک ساله در آذربایجان جنوبی اشاره خواهد شد.

برنامه های مرتبط با زبان و فرهنگ ما

دولت ملی آذربایجان نمی توانست نسبت به مطالبات زبانی و فرهنگی ترکان آذربایجان جنوبی بی تفاوت بماند. از زمان روی کار آمدن رضاشاه در سال ۱۹۲۵، زبان ترکی در ایران ممنوع شد و هیچ کتاب، روزنامه، نشریه، تئاتر و کنسرتی به این زبان ارائه نشد. همه این ممنوعیت ها از زمان تأسیس دولت ملی آذربایجان برداشته شده است. دولت ملی تازه تأسیس آذربایجان علیرغم همه مشکلاتی که از ابتدا با آن مواجه بود، توجه ویژه ای به مسائل آموزشی و فرهنگی داشت. تعمیر مدارس ویران شده، ساخت مدارس جدید، افتتاح دانشگاه آذربایجان، افتتاح ایستگاه رادیویی در تبریز، برگزاری کنسرت و تئاتر، افتتاح مدارس خصوصی برای کودکان بی سرپرست، انجام آموزش به زبان مادری و چاپ کتاب های درسی به زبان مادری از مهمترین اقدامات این دولت در راستای فرهنگ آذربایجان بود.

(دانشگاه آذربایجان در دوره حکومت ملی آذربایجان در تبریز افتتاح شد)

۶ ژانویه ۱۹۴۶ برای ترکان آذربایجان جنوبی روزی فراموش نشدنی بود. در آن روز مجلس ملی آذربایجان در موضوعات مختلف به ویژه زبان ترکی، دانشگاه آذربایجان و وضعیت یتیمان تصمیماتی اتخاذ کرد. بر اساس این تصمیم، ترکی آذربایجان عنوان زبان رسمی دولتی را به دست آورد و از آن روز نوشتن کلیه اسناد رسمی به ترکی آذربایجانی اجباری شد. با این تصمیم زبان ترکی در زمان حکومت ملی آذربایجان زبان رسمی دولت و آموزش در آذربایجان جنوبی شد. علاوه بر این، دولت از شاعران و نویسندگانی که به زبان ترکی آذربایجانی می نوشتند حمایت می کرد. بسیاری از شاعران آن زمان درباره جنگ، مقاومت، مبارزه هویتی نوشتند. همچنین در ژانویه 1946 جمعی از شاعران و نویسندگان آذربایجان شمالی به آذربایجان جنوبی سفر کردند و در مجالس ادبی آذربایجان جنوبی شرکت کردند که به عقیده برخی محققین آن را باید یکی از درخشان ترین رویدادهای حیات فرهنگی آذربایجان جنوبی دانست.

تأسیس دولت ملی امکان تأسیس و توسعه سریع مطبوعات و نشریات ترکی زبان را در آذربایجان جنوبی فراهم کرد. عمده ترین این روزنامه ها و مجلات که بیش از ۵۰ عدد می باشد عبارتند از نشریه رسمی دولت ملی آذربایجان روزنامه «آذربایجان»، «آزاد ملت»، «یئنی شرق»، «آذربایجان اولدوزلاری»، «شفا»، «دموکرات»، «گونش»، «کتاب صحیفه‌سی، «شاعرلر مجلسی». روزنامه «آذربایجان» در کنار اخباری از فعالیت های دولت و نظرات رهبران آذربایجان، متن هایی را در پاسخ به ادعای سران حکومت ایران یا حامیان آنها منتشر کرد.

با تلاش پیشه‌وری در مدت کوتاهی در ۷ آوریل ۱۹۴۶ «رادیو تبریز» شروع به کار کرد

تئاتر آذربایجان جنوبی که یکی از قدیمی‌ترین و توسعه‌یافته‌ترین تئاترهای جهان اسلام محسوب می‌شود، در زمان رضاشاه تعطیل شد. تئاتر آذربایجان جنوبی مانند بسیاری از عرصه های فرهنگی در زمان حکومت ملی آذربایجان احیا شد. برای اولین بار در سال ۱۹۴۵ تئاتر آذربایجان جنوبی مورد حمایت دولت قرار گرفت و در مدت کوتاهی سالن های تئاتر در بسیاری از شهرهای آذربایجان افتتاح شد. در ۲۸ مارس ۱۹۴۶ تئاتر دولتی آذربایجان با برگزاری مراسمی پرشور در تبریز افتتاح شد. در سال ۱۹۴۶، فیلارمونیک آذربایجان متشکل از ۸۵ هنرمند با تصمیم دولت ملی آذربایجان و مجلس ملی آذربایجان تأسیس شد. «گروه آشیق ها» محبوب ترین گروه فیلارمونیک بود. یکی از بزرگترین موفقیت های فیلارمونیک آذربایجان، حضور زنان در عرصه هنر بود. در آن دوره «گروه رقص دختران» ایجاد شد، دختران و پسران با هم رقص های محلی آذربایجان را اجرا کردند. علیرغم ممنوعیت اجرای رقص ملی و موسیقی ترکی آذربایجانی در زمان رضاخان، هنرمندان حرفه ای بسیاری در مدت کوتاهی آموزش دیدند.

اصلاحات ارضی

در سال ۱۹۴۵ تنش طولانی مدت بین کشاورزان و مالکان به اوج خود رسید. در ایران، حزب توده به عنوان یک حزب کمونیست در این درگیری آشکارا در کنار کشاورزان قرار گرفت و گاه آنها را علیه مالکان تحریک کرد. حزب دمکرات آذربایجان گرچه به کشاورزان و دهقانان فقیر رسیدگی می کرد، اما می خواست به درگیری های کشاورزان و زمینداران پایان دهد، زیرا این حزب نه یک طبقه، بلکه یک حزب ملی بود.

نیاز به حل مسالمت آمیز تنش بین کشاورزان و مالکان هم در اعلامیه تأسیس حزب دمکرات آذربایجان و هم در برنامه دولت ملی آذربایجان منعکس شد. همچنین خواست حزب دمکرات آذربایجان این بود که کشاورزان را مالک زمین کند. در واقع، ابتکار مالکیت زمین کشاورزان متعلق به حزب دمکرات آذربایجان است که توسط شیخ محمد خیابانی ایجاد شده است. خیابانی این کار را در سال ۱۹۲۰ در آذربایجان جنوبی آغاز کرد، اما پس از سرنگونی حکومت خودمختار کوتاه مدت توسط وی، آن زمین ها از کشاورزان پس گرفته شد. حزب دمکرات آذربایجان در دوره یک ساله فعالیت دولت ملی آذربایجان در مجموع ۲۵۷۰۶۶ کیلومتر مربع زمین کشاورزی را بین کشاورزان بدون زمین به صورت رایگان تقسیم کرد و برای ۲۰۹۰۹۶ نفر کشاورز زمین های مناسب کشاورزی را به دست آورد.

کار و کارمند

زمانی که دولت ملی آذربایجان شروع به کار کرد، در نتیجه سیاست های دولت مرکزی علیه آذربایجان جنوبی، درصد بیکاری بسیار بالا بود. رفع این امر و بهبود وضعیت کارگران از وعده های دولت ملی آذربایجان بود. دولت ملی آذربایجان تمام تلاش خود را برای تحقق این وعده انجام داد. کارخانه ها و مغازه هایی که بنا به دلایلی تعطیل شده بودند با حمایت دولت دوباره شروع به کار کردند. دولت ملی آذربایجان به منظور توسعه تولید ملی و حمایت از کارخانه ها و کارگاه ها، واردات محصولات تولید شده در آذربایجان را ممنوع کرد.

تصویب قانون کار، مرخصی استحقاقی سالانه، تعیین حداقل دستمزد، قانون ۸ ساعت روز کاری، قانون پرداخت اضافه کار، ممنوعیت به کارگیری دختران و پسران زیر ۱۴ سال، بیمه اجباری کارگران از جمله تصمیماتی است که توسط دولت ملی آذربایجان گرفته شد.

زنان و کودکان

دولت ملی آذربایجان به حقوق زنان و کودکان اهمیت زیادی می داد. در حالی که زنان نه تنها در شرق و خاورمیانه، بلکه حتی در بسیاری از کشورهای جهان غرب هنوز حق رای ندارند، زنان آذربایجان جنوبی در زمان حکومت ملی آذربایجان توانستند این حق را به دست آورند. زنان همچنین فرصت کار در ادارات دولتی، کارخانه ها، بیمارستان ها و مدارس را داشتند. علاوه بر این، بیش از ۳۰۰ زن در اردوی ملی آذربایجان مشغول به کار بودند. این اتفاقات مورد توجه فعالان حقوق زنان در سایر مناطق ایران قرار گرفت. حتی انجمن حقوق زنان ایران نیز با ارسال تلگرامی به پیشه‌وری این اقدامات را به او تبریک گفت.

(اعضای زن حزب دمکرات آذربایجان روزنامه «آذربایجان» را می خوانند)

در ۲۶ دسامبر ۱۹۴۵، تنها چند روز پس از تأسیس دولت ملی آذربایجان، «باشگاه زنان آذربایجان» در آذربایجان جنوبی تأسیس شد. این سازمان در مدت کوتاهی شعبه های خود را در بسیاری از شهرهای آذربایجان جنوبی افتتاح کرد و همایش های متوالی را برای آموزش زنان برگزار کرد. آذربایجان سابقه طولانی در انجمن های زنان داشته، اما پس از روی کار آمدن رضاشاه، همه آنها تعطیل شدند. زنان آذربایجانی در دوره حکومت ملی آذربایجان بار دیگر فرصت دفاع از حقوق و آزادی های خود را به صورت سازمان یافته پیدا کردند. زنان آذربایجان جنوبی در ایجاد و تداوم حکومت ملی آذربایجان نقش فعالی داشتند و حتی برخی از آنان در این راه جان خود را از دست دادند و قهرمانان مقاومت آذربایجان شدند.

کودکان که آسیب پذیرترین قشر جامعه هستند نیز سهم خود را از سیاست دولت مرکزی در مورد آذربایجان جنوبی دریافت کردند. دولت ملی آذربایجان در نخستین روزهای تأسیس خود با وضع قوانینی سعی در بهبود وضعیت کودکان به ویژه کودکان بی سرپرست داشت. تصمیم دولت ملی آذربایجان در ۶ ژانویه ۱۹۴۶ قابل توجه است. طبق قانون، تمام یتیمان بین ۳ تا ۱۴ سال باید به مراکز آموزشی که توسط دولت ملی افتتاح شده بود برده، آموزش داده و پناه داده شوند. به وزارت بهداشت پیشنهاد شد مراکز ویژه کودکان برای نگهداری از کودکان زیر سه سال افتتاح شود.

سخن آخر

حتی مخالفان و دشمنان حزب دمکرات و البته ناظران بی طرف اعتراف می کنند که حکومت پهلوی خدمات و کارهایی را که این حکومت در ۲۰ سال گذشته برای مردم آذربایجان جنوبی انجام داده، ندیده و نخواسته ببیند. ترکان آذربایجان جنوبی بعد از سالها حکومتی داشتند که متعلق به خودشان بوده و برای آنها کار می کرد. اما فراموش نکنیم که دوره یکساله حکومت ملی در آذربایجان جنوبی دوره نزدیکی، همدلی و تحکیم روابط آذربایجانی های دو سوی رود آراز بود.