تحلیل و بررسی

رشد سریع اقتصادی مناطق آزادشده از اشغال امروز خط مرکزی استراتژی توسعه ملی آذربایجان را تشکیل می‌دهد. در طول مرحله بهبود که سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ را پوشش می‌دهد، دولت احیای منطقه را تنها به ساخت زیرساخت‌ها محدود نکرد، بلکه به موازات آن، توانبخشی سیستماتیک را در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و نهادی انجام داده است. برای اجرای مجموعه‌ای از پروژه‌ها در زمینه‌های مختلف به منظور انجام اقدامات بازسازی و ساخت‌وساز گسترده در این مناطق، بیش از ۲۲ میلیارد منات از بودجه دولتی طی سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ اختصاص یافته است. این رویکرد جامع، امکان شکل‌گیری یک بنیان اقتصادی واقعی برای سیاست «بازگشت بزرگ» را فراهم کرده است.

ستاد هماهنگی: نتایج مهم فعالیت ۵ سال

با فرمان رئیس‌جمهور الهام علی‌اف در تاریخ ۲۴ نوامبر ۲۰۲۰، ستاد هماهنگی برای حل متمرکز مسائل در مناطق آزادشده جمهوری آذربایجان تأسیس شد. یکی از وظایف اصلی این ستاد احیای اقتصادی منطقه، ایجاد زیرساخت‌ها و ادغام اقتصاد قره‌باغ و قفقاز شرقی در اقتصاد ملی بود.

فعالیت پنج ساله ستاد هماهنگی تحت ریاست سمیر نوریف، رئیس اداره ریاست جمهوری جمهوری آذربایجان، نشان می‌دهد که در این زمینه دستاوردهای بسیار جدی و مهمی حاصل شده است.

«برنامه دولتی اول در بازگشت بزرگ»، که با فرمان رئیس جمهور الهام علی‌اف در تاریخ ۱۶ نوامبر ۲۰۲۲ تصویب شد، خطوط استراتژیک این فرآیند را تعریف می‌کند و به عنوان نقشه راهی برای احیا، اسکان پایدار و ادغام کامل اقتصادی منطقه عمل می‌کند.هدف اصلی این برنامه ایجاد ساختارهای اقتصادی جدید است که توسعه بلندمدت مناطق آزادشده را تضمین می‌کند.

در پنج سال گذشته، ساخت‌وساز در مناطق اقتصادی قره‌باغ و قفقاز شرقی، تأسیس زیرساخت‌های مدرن، راه‌اندازی پارک‌های صنعتی، شکل‌گیری خوشه‌های کشاورزی و گسترش پروژه‌های انرژی سبز، این مناطق را به بزرگ‌ترین منطقه تحول اقتصادی جمهوری آذربایجان تبدیل کرده است. اکوسیستم اقتصادی شکل‌گرفته در اینجا اکنون نه‌تنها بر توسعه منطقه، بلکه بر دینامیک کل توسعه کشور تأثیر مهمی دارد.

سرمایه‌گذاری‌های عمومی، افزایش مشارکت بخش خصوصی و گسترش قابلیت‌های تولیدی و لجستیکی، نقش مهمی در نوسازی مدل اقتصادی منطقه‌ای آذربایجان ایفا می‌کنند و قره‌باغ و زنگزور شرقی را به لوکوموتیوهای اقتصادی جدید تبدیل می‌کنند. در طول پنج سال گذشته، آذربایجان مین‌زدایی، بازسازی، توانبخشی و ادغام مجدد در سرزمین‌های آزاد شده را در اولویت قرار داده است.

طی پنج سال گذشته و با جابجایی مرحله‌ای جمعیت به ۶ شهر، ۲ شهرک و ۲۲ روستا، امروز بیش از ۶۲ هزار نفر در این مناطق زندگی، کار و تحصیل می‌کنند.

۲۰۲۰-۲۰۲۱: شروع فعالیت اقتصادی، ایجاد زیرساخت‌های اساسی

با پایان جنگ، نخستین وظیفه اقتصادی جمهوری آذربایجان تأمین امنیت و آماده‌سازی مناطق آزادشده برای فعالیت اقتصادی بود. سال‌های ۲۰۲۰-۲۰۲۱ از این نظر به‌عنوان دوره پایه ارزیابی می‌شوند. روند پاکسازی مین توسط «ANAMA» و سایر آژانس‌ها، شرایطی را برای راه‌اندازی پروژه‌های اقتصادی ایجاد کرد.

ساخت بزرگراه‌ها در مناطق، اساس اصلی احیای اقتصاد شد. اولین جاده احداث‌شده، «جاده پیروزی»، دسترسی بازرگانان، شرکت‌های لجستیکی و بخش ساخت‌وساز به منطقه را تضمین کرد. این زیرساخت نه تنها شرایطی را برای شکل‌گیری بخش واقعی ایجاد کرد، بلکه پایه و اساس یک جریان سرمایه‌گذاری بزرگ را نیز بنا نهاد.

تأمین انرژی نیز در این دوره بخش بنیادی اقدامات اقتصادی انجام‌شده را تشکیل می‌داد. با بهره‌برداری از پست‌های نیمه‌صنعتی «فوزولی»، «شکوربیلی» و «جبرائیل»، خطر کمبود انرژی برای فعالیت‌های صنعتی و ساختمانی منطقه به‌طور کامل برطرف شد. بدون این پروژه‌های زیرساختی، اجرای برنامه‌ها در زمینه تولید، فعالیت‌های کشاورزی و پارک‌های صنعتی ممکن نبود.

۲۰۲۱-۲۰۲۲: تشکیل مناطق اقتصادی، ساخت زیرساخت‌های صنعتی

برای توسعه اقتصادی مناطق آزادشده، پایه نهادی در سال‌های ۲۰۲۱-۲۰۲۲ ایجاد شد. تصویب طرح‌های جامع مناطق اقتصادی قره‌باغ و قفقاز شرقی نقشه توسعه بخش‌های مختلف منطقه را مشخص کرد. در این دوره، برنامه‌ریزی پیچیده‌ای برای آشکار کردن پتانسیل تولید صنعتی و کشاورزی مناطق آغدام، فضولی، جبرائیل و زنگیلان انجام شد.

تأسیس پارک صنعتی آغدام یکی از مهم‌ترین رویدادهای اقتصادی این مرحله بود. زیرساخت‌های پارک شامل آب، برق، گاز، جاده و ارتباطات در مدت کوتاهی تکمیل و در اختیار سرمایه‌گذاران قرار گرفت. این اقدام زمینه شکل‌گیری مرکز جدید جغرافیایی صنعت در آذربایجان را فراهم کرد.

در زمینه زیرساخت حمل‌ونقل نیز پروژه‌های با اهمیت راهبردی اجرا شد. ساخت راه‌آهن خُرادیز-آغ‌بند سرعت گرفت و پروژه هدف داشت منطقه را در آینده به مسیرهای تجاری منطقه‌ای متصل کند. جاده‌های اصلی زنگیلان-قابادلی-لاچین و کلبجر-لاچین به شریان‌های اصلی افزایش‌دهنده عملکرد اقتصادی تبدیل شدند.

در این مرحله، محیط سرمایه‌گذاری خصوصی نیز شروع به شکل‌گیری کرد. معافیت‌های مالیاتی، سازوکارهای بیمه‌ای و بسته‌های تشویقی سرمایه‌گذاری ارائه شده توسط دولت، نهادهای تجاری را به مناطق اقتصادی جذب کرد.

۲۰۲۲-۲۰۲۳: گذار به تولید - پارک‌های صنعتی، خوشه‌های کشاورزی و اقتصاد انرژی

سال‌های ۲۰۲۲-۲۰۲۳ به عنوان گذار اقتصاد قره‌باغ از مرحله بهبود به مرحله تولید واقعی توصیف می‌شود. در این دوره، ساختارسازی در بخش‌های صنعت، کشاورزی و انرژی پدیدار شد.

فعال‌سازی در شهرک‌های صنعتی

ساخت اولین مناطق تولیدی در پارک صنعتی آغدام به پایان رسید. کسب و کارهایی در زمینه‌هایی مانند مصالح ساختمانی، محصولات بتنی، تعمیرات مکانیکی و سازه‌های فلزی شروع به کار کرده‌اند. تکمیل کامل پارک پیش‌بینی ایجاد تا ۵ هزار فرصت شغلی دائمی را دارد.

برای مناطق صنعتی جبرائیل و زنگیلان، حوزه‌های لجستیک و فرآوری کشاورزی برنامه‌ریزی شده است. موقعیت جغرافیایی جبرائیل، به ویژه نزدیکی آن به خط هورادیز-آقبند، یکی از عوامل اصلی است که آن را به مرکز لجستیکی زنگزور شرقی تبدیل کرده است.

توسعه اقتصاد کشاورزی، تقویت امنیت غذایی

در سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵، سازوکارهای مدیریت کشاورزی، اجاره زمین و یارانه‌ها در مناطق آزادشده شکل گرفت و فعالیت‌های کشاورزی احیا شد.

مناطق اقتصادی قره‌باغ و قفقاز شرقی با خاک حاصلخیز و شرایط آب‌وهوایی مناسب شناخته می‌شوند. در این مناطق فرصت‌های گسترده‌ای برای توسعه بخش‌های سنتی کشاورزی وجود دارد. احیای بخش کشاورزی در این مناطق از نظر تأمین اشتغال جمعیت محلی، توسعه اجتماعی ـ اقتصادی منطقه و تقویت امنیت غذایی کشور اهمیت زیادی دارد. برای توسعه پایدار کشاورزی، افزایش بهره‌وری و تقویت امنیت غذایی اقدامات پیوسته‌ای انجام شده است.

پارک‌های کشاورزی مبتنی بر سیستم‌های آبیاری چرخشی مدرن ایجاد شده‌اند و مزارع دام در مراتع تأسیس شده‌اند.

مدل « دهکده هوشمند» که در زنگیلان اجرا شد، آغازگر رویکردی نوآورانه در کشاورزی بود. آبیاری دیجیتال، پایش بهره‌وری و سیستم‌های خودکار مدیریت مزارع، هزینه‌های اقتصاد کشاورزی منطقه را کاهش داده و بهره‌وری را افزایش داده است.

۲۰۲۳-۲۰۲۴: راه‌اندازی تأسیسات تولیدی، تشکیل مراکز لجستیک

سال‌های ۲۰۲۳-۲۰۲۴ نقطه عطفی در اقتصاد قره‌باغ محسوب می‌شود. در این دوره، نه تنها زیرساخت‌ها، بلکه ظرفیت‌های تولید بتن نیز شروع به بهره‌برداری کردند.

مشوق‌ها و سازوکارهای تشویقی بهینه برای افزایش جذابیت سرمایه‌گذاری و بهبود فضای کسب‌وکار در سرزمین‌های آزاد شده تدوین شده و اصلاحات مناسبی در قانون مالیات انجام شده است. به این ترتیب، از تاریخ اول ژانویه ۲۰۲۳، ساکنان این مناطق به مدت ۱۰ سال از پرداخت مالیات بر سود (درآمد)، مالیات بر دارایی، مالیات بر زمین و مالیات ساده‌شده معاف شدند. همچنین، این معافیت شامل درآمدهای غیر فروش حاصل از فعالیت ساکنان این مناطق نیز می‌شود.

تولید فعال در شهرک‌های صنعتی آغدام و جبرائیل

در پارک صنعتی آغدام، شرکت‌های تولیدی با پروفایل‌های مختلف فعالیت خود را آغاز کرده‌اند: کارخانه‌های تولید محصولات بتنی، واحدهای تولید آسفالت، فرآوری سازه‌های فلزی، مراکز تعمیر و خدمات فنی خودرو. ایجاد این شرکت‌ها امکان خودکفایی بخش ساخت‌وساز منطقه را فراهم کرد و وابستگی به واردات را کاهش داد.

ایجاد سردخانه، بسته‌بندی و تأسیسات فرآوری محصولات کشاورزی در منطقه صنعتی جبرائیل گام‌هایی بودند که پتانسیل تأمین مواد غذایی و صادرات قره‌باغ را گسترش دادند.

نقشه حمل‌ونقل قره‌باغ و زنگزور شرقی در حال بازترسیم است

زیرساخت حمل‌ونقل که نیروی محرک اصلی توسعه اقتصادی به شمار می‌رود، طی این سال‌ها از وظایف اساسی بوده است. تصادفی نیست که طی پنج سال در مناطق آزادشده نتایج باورناپذیری در حوزه حمل‌ونقل به دست آمده است.

فرودگاه‌های بین‌المللی فوزولی، زنگیلان و لاچین به بهره‌برداری رسیده‌اند.

در حوزه زیرساخت راه‌های خودرویی، فعالیت‌های گسترده‌ای انجام شده است. از ۶۰ پروژه بزرگراهی با طول کلی ۳۵۰۱.۶ کیلومتر که برای ساخت برنامه‌ریزی شده است، ۱۶ پروژه به طور کامل اجرا شده و ۱ پروژه نیز تا حدی اجرا شده است. عملیات حفاری در ۲۸ تونل و ساخت ۳۹۲ پل و ۹ ویدوکت نیز به پایان رسیده است.

اقداماتی که در جهت بازسازی شبکه راه‌آهن انجام شده است، واقعاً شگفت‌انگیز است. پایه‌گذاری مجموعه ایستگاه راه‌آهن خانکندی انجام شده، کارهای طراحی خط آهن آغدام–خانکندی ۷۳ درصد و خط هورادیز–آغبند ۶۸ درصد پیش رفته است. از میان ۴۹ پل برنامه‌ریزی‌شده برای ساخت خطوط راه‌آهن، ساخت ۴۲ پل به پایان رسیده است.

ساخت بزرگراه و خط راه‌آهن در کریدور زنگزور، همچنین احداث پل آغبند–کلَله بر روی رود ارس، اتصال بزرگراه هورادیز–جبرئیل–زنگلان–آغبند به جمهوری اسلامی ایران، ساخت راه‌های خودرویی و ریلی هورادیز–آغبند که بخشی از کریدور زنگزور محسوب می‌شود، و نیز فعالیت‌های برنامه‌ریزی‌شده مربوط به ساخت نقطه بازرسی مرزی، از جمله اقدامات انجام‌شده برای ایجاد زیرساخت و سامان‌دهی نظارت گمرکی، نمونه‌ی روشنی از آن است که جمهوری آذربایجان چه پروژه‌هایی را در چه مقیاسی به اجرا می‌گذارد.

از طریق اجرای این پروژه‌ها، آذربایجان همچنین در حال آماده شدن برای تبدیل شدن به یک قطب حمل و نقل بین شرق و غرب، شمال و جنوب است.

۲۰۲۴-۲۰۲۵: اقتصاد سبز، تجارت منطقه‌ای و توسعه صادرات‌محور

سال پنجم به عنوان مرحله جدیدی در اقتصاد قره باغ توصیف می‌شود - مرحله‌ای از انرژی سبز و تولید صادرات‌محور.

منطقه انرژی سبز

در سال ۲۰۲۴، قره‌باغ و زنگزور شرقی «منطقه انرژی سبز» اعلام شدند. این وضعیت، تشدید پروژه‌های انرژی جایگزین در منطقه را تضمین کرده است: قراردادهایی با شرکت‌های بین‌المللی برای مزارع بادی در کلبجر و لاچین؛ شبکه‌ای ترکیبی از سیستم‌های خورشیدی و برق‌آبی؛ ایجاد شرکت‌های صنعتی مبتنی بر انرژی سبز. این رویکرد قره‌باغ را در آینده به یک صادرکننده انرژی تبدیل خواهد کرد.

در ۱۲ ماه سال ۲۰۲۴، در ۳۲ نیروگاه برق‌آبی واقع در قره‌باغ و زنگزور شرقی، حدود ۵۵۰ میلیون کیلووات‌ساعت انرژی پاک و سازگار با محیط زیست توسط «آذر‌انرژی» تولید شده است. حدود یک‌سوم این ۵۵۰ میلیون کیلووات‌ساعت، یعنی نزدیک به ۲۰۰ میلیون کیلووات‌ساعت، نیاز انرژی مناطق آزادشده را تأمین کرده و دو سوم باقی‌مانده به سیستم انرژی جمهوری منتقل شده و برای تأمین نیاز سایر مناطق کشور استفاده شده است. در نتیجه، ۱۲۰ میلیون متر مکعب گاز طبیعی صرفه‌جویی شده و از انتشار ۲۲۵ هزار تن گاز کربنیک به جو جلوگیری شده است.

شایان ذکر است که تنها در سال ۲۰۲۴، با حضور رهبری کشور، ۷ نیروگاه برق‌آبی در قره‌باغ و زنگزور شرقی افتتاح شده است. به‌طوری‌که در شهرستان کلبجر طی چهار سال اخیر، بزرگ‌ترین نیروگاه برق‌آبی ساخته‌شده در مناطق آزادشده توسط «آذر‌انرژی» یعنی نیروگاه ۲۲٫۵ مگاواتی «یوخاری ونگ»و نیروگاه ۴٫۳ مگاواتی «زار»، در شهرستان لاچین نیروگاه‌های ۲٫۸ مگاواتی «زابوخ» و ۴٫۶ مگاواتی «قاریقشلاق» و در شهرستان زنگیلان نیز نیروگاه‌های ۱۰٫۵ مگاواتی «شایفلی»، «زنگیلان» و «ساریقیشلاق» هر یک با ظرفیت ۱۰٫۵ مگاوات به بهره‌برداری رسیده‌اند.

گسترش ظرفیت‌های تولید

در نتیجه فعال شدن بخش خصوصی، حجم کل سرمایه‌گذاری در این سال‌ها به صدها میلیون منات رسیده است.

در شهرک صنعتی آغدام که با فرمان رئیس جمهور جمهوری آذربایجان مورخ ۲۸ مه ۲۰۲۱ تأسیس شده است، ۳۰ نفر ساکن و ۴ نفر غیرساکن با سبد سرمایه‌گذاری بیش از ۲۸۵ میلیون منات ثبت شده‌اند. این پارک صنعتی که از نظر تعداد مقیمان در رتبه دوم کشور قرار دارد، تاکنون حدود ۱۳۸ میلیون منات سرمایه‌گذاری از سوی کارآفرینان را جذب کرده و بیش از ۹۰۰ شغل دائمی ایجاد کرده است. اکثریت افرادی که در اینجا مشغول به کارند، ساکنان آغدام و شهرستان‌های اطراف هستند.

از زمان آغاز فعالیت پارک صنعتی تا کنون، حدود ۵۰۰ میلیون منات محصول در آن تولید شده که نزدیک به ۱۸ میلیون منات آن صادر شده است. در این مرکز عمدتاً تولید مواد ساختمانی، محصولات تنباکو، انواع مختلف کفش، تجهیزات تهویه، سیستم‌های اطفای حریق، مصنوعات فلزی گوناگون، تجهیزات راه‌آهن، تجهیزات توزیع برق و پریزهای الکتریکی و سایر محصولات انجام می‌شود. محصولات تولید شده به طور گسترده در کارهای ساختمانی و نصب انجام شده در سرزمین های آزاد شده مورد استفاده قرار می گیرند.

مرحله جدیدی در توسعه کسب و کارهای کوچک و متوسط

به منظور حمایت از کسب و کارهای کوچک و متوسط (SMEs)، آژانس SME شعب خدماتی (در چارچوب زیرساخت‌های موجود) را در شهرستان لاچین، دوست2024SME، زنگیلان (2022)، کلبجر (2025) و فضولی (2025) و همچنین "خانه 2024SME " در مرکز خدمات دولتی در شهر شوشا اداره می‌کند. این شبکه زیرساخت خدماتی تضمین می‌کند که شرکت‌های کوچک و متوسط، اطلاعات، خدمات مشاوره‌ای، هماهنگی و غیره، پشتیبانی و خدمات مربوط به ابزارهای پشتیبانی دولتی، از جمله سازوکارهای پشتیبانی ارائه شده توسط آژانس شرکت‌های کوچک و متوسط، را دریافت کنند. در «خانه (SMEs) شوشا» نیز خدمات مختلفی از سوی نهادهای دولتی و خصوصی به کارآفرینان ارائه می‌شود.

در چارچوب سازوکار جدید پیشنهادی برای افزایش دسترسی کارآفرینان به منابع مالی، ۴۷.۸ میلیون منات ضمانت برای ۵۵.۹ میلیون منات وام برای ۴۳ پروژه در دوره ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ ارائه شد.هم‌زمان، به منظور یارانه‌بندی سود تسهیلات بانکی دریافتی توسط بنگاه‌های اقتصادی، مبلغ ۳٫۸ میلیون منات پرداخت شده است.

علاوه بر این، بر اساس درخواست‌های واریز شده به صندوق توسعه کسب‌وکار آذربایجان وابسته به وزارت اقتصاد، تاکنون برای پروژه‌هایی که در مناطق آزادشده اجرا خواهند شد، مبلغ ۴۵٫۶ میلیون منات تسهیلات ارزان‌قیمت اختصاص یافته است.

هم‌زمان، با ضمانت صندوق تضمین وام و رهن جمهوری آذربایجان، بانک‌های وکالتی طی سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ برای ۷ پروژه در مناطق آزادشده، مبلغ ۱٫۷۴ میلیون منات وام ارائه کرده‌اند. از این مبلغ، صندوق ۵۸۷٫۵ هزار منات ضمانت کرده است. این تسهیلات عمدتاً به پروژه‌هایی در شهرستان‌های آغدام، لاچین، زنگیلان و شهر خانکندی اختصاص یافته است که شامل حوزه‌های حمل‌ونقل و انبارداری، صنایع تبدیلی و سایر بخش‌ها، از جمله خدمات تعمیر تجهیزات و ماشین‌آلات و حمل‌ونقل کالا می‌شود.

این اقدامات به تقویت استقلال اقتصادی منطقه و تضمین دسترسی محصولات صنعتی به بازار داخلی کمک می‌کند.

شاخص‌های اشتغال و سرمایه‌گذاری

طی پنج سال گذشته، بازسازی و احداث گسترده در مناطق آزادشده باعث شکل‌گیری یک بازار اشتغال جدید در منطقه شده است.

از سال ۲۰۲۳، با راه‌اندازی پارک‌های صنعتی و خوشه‌های کشاورزی، تعداد مشاغل دائمی به سرعت افزایش یافته است. تنها در پارک صنعتی آغدام ۹۳۸ شغل دائمی ایجاد شده است و شرکت‌های جدید کشاورزی و لجستیک در جبرائیل و زنگیلان شروع به فعالیت کرده‌اند.

بر اساس آمار رسمی، در سال ۲۰۲۴، ۲۵۷۵ شغل جدید در منطقه ایجاد شده است. در سال گذشته، ۳۸۰ واحد جدید و سازمان و ۳۸۱۵ بنگاه اقتصادی فردی در مناطق آزادشده ثبت دولتی شده‌اند. در مقایسه با سال ۲۰۲۳، تعداد واحدها و سازمان‌های جدید ۲٫۶ برابر و تعداد کارآفرینان فردی ۴۳٫۳٪ افزایش یافته است.

پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰، در قره‌باغ نزدیک به ۱۵۰ هزار شغل ایجاد شود

قره باغ به عنوان یک مرکز گردشگری

بخش گردشگری یکی از اجزای مهم بازتلفی اقتصادی محسوب می‌شود. از سال ۲۰۲۱، از طریق پلتفرم «راه ما به قره‌باغ»، سفرهای گردشگری به سمت شوشا و سوقووشان سازماندهی شده است و بعداً این خدمات گسترش یافته و شامل گردشگران خارجی و همچنین مقاصد لاچین، آغدام، فضولی، خانکندی و سایر مناطق شده است.

در منطقه، زیرساخت‌های گردشگری در مناطق سوقووشان، داشالتی، تالش و ایستی‌سو ایجاد شده و مراکز اطلاعات گردشگری، پارک‌ها، هتل‌ها و مجتمع‌های تفریحی ساخته شده‌اند.

در چارچوب پروژه‌های زیرساختی توسعه گردشگری، هتل‌ها و مراکز همایش بازسازی و نوسازی شده و به بهره‌برداری رسیده‌اند.

مرکز اقتصادی جدیدی در آذربایجان در حال شکل‌گیری است

طی دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، قره‌باغ و زنگزور شرقی نه تنها به منطقه‌ای بازسازی‌شده، بلکه به مرکز جدید قدرت اقتصادی جمهوری آذربایجان تبدیل شده است. راه‌اندازی پارک‌های صنعتی، گسترش خوشه‌های کشاورزی، اجرای پروژه‌های انرژی سبز و افزایش جریان سرمایه‌گذاری، از اصلی‌ترین پایه‌هایی هستند که سهم این منطقه را در تولید ناخالص داخلی به سرعت افزایش داده‌اند. امروز، قره‌باغ و زنگزور شرقی دیگر تنها نماد احیا نیستند، بلکه یک اکوسیستم اقتصادی هستند که صنعت، انرژی و لجستیک را به هم پیوند می‌دهد.

این روند نشان می‌دهد که در سال‌های آینده، قره‌باغ و زنگزور شرقی به یکی از پایدارترین مراکز تولید و صادرات جمهوری آذربایجان تبدیل خواهند شد.

این سرزمین‌هایی که زمانی ویران شده بودند، اکنون روشن‌ترین مسیر رشد را در نقشه اقتصادی کشور شکل داده‌اند — و این مسیر رشد هنوز تازه آغاز شده است.