درگیری نظامی مداوم بین ایالات متحده، اسرائیل و ایران با آتشبس حاصل شده در شبهای ۷ و ۸ آوریل موقتاً متوقف شده و سکوت نسبی در منطقه حاکم شده است.
در نگاه اول، توقف عملیاتهای نظامی ۳۹ روزه و دستیابی به توافق سیاسی بین طرفها، تصمیمی ناگهانی به نظر میرسد، اما میتوان آن را نتیجه منطقی تحولات و فعالیتهای دیپلماتیک فشرده و چندسطحی که در پشت صحنه انجام شده است، ارزیابی کرد.
خبرگزاری آپا زمانبندی دستیابی به توافق را ارائه می دهد:
استراتژی اولتیماتوم و فشار زمانی
در تاریخ ۴ آوریل، اعلام اولتیماتوم ۴۸ ساعته دونالد ترامپ به ایران برای رسیدن به توافق، نقطه عطفی در روند مذاکرات شد. با این اقدام، ایالات متحده قصد داشت تا ۶ آوریل پاسخ مشخصی دریافت کند. همان روز، دونالد ترامپ در پلتفرم «تروث سوشال» نوشت: «پیام واضحی به ایران دادیم – تنگه هرمز باید باز شود. زمان بسیار کم است و تصمیم باید فوری اتخاذ شود.»
در طول ۲۴ ساعت بین ۴ و ۵ آوریل، تشدید درگیریهای نظامی به بالاترین سطح خود رسید. بر اساس گزارشهای مختلف، تنها در یک شب بیش از ۴۰ راکت شلیک و حدود ۲۰ پهپاد به کار گرفته شد. سامانههای پدافند هوایی منطقه به صورت مستمر فعال بودند. در این دوره، قیمت نفت در مدت کوتاهی تقریباً ۸ تا ۱۰ درصد افزایش یافت.
اظهارات طرفها نشان میداد که خطر خروج درگیری از کنترل واقعی است.
از نیمهشب ۵ آوریل، فعالیت دیپلماتیک به بالاترین سطح رسید. گزارشها حاکی است که بیش از ۱۰ تماس در سطح عالی در مدت کوتاهی انجام شد. کانالهای مذاکره موازی میان آمریکا، ایران و کشورهای واسطه فعال شدند. دونالد ترامپ نوشت: «مذاکرات ادامه دارد و پیشرفت بزرگی ممکن است.»
عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، نیز اظهار داشت: «اگر احترام متقابل حفظ شود، توافق امکانپذیر است.»
در این مرحله، دیپلماسی به مکانیزم اصلی جلوگیری از تشدید نظامی تبدیل شد.
میانجیگری پاکستان، ترکیه و چین
در تاریخ ۶ تا ۷ آوریل، در حساسترین مرحله فرایند دیپلماتیک، پاکستان و ترکیه به طور موازی نقش میانجیگری و هماهنگی را بر عهده گرفتند. به ویژه از ظهر روز ۷ آوریل، تماسهای دیپلماتیک فشردهای در مسیر اسلامآباد و آنکارا ثبت شد. بر اساس اطلاعات، در این مرحله حداقل ۵ تا ۷ کانال ارتباطی جداگانه فعال بود و انتقال پیامها نه به ساعت بلکه گاهی در سطح دقیقه انجام میشد.
طرف پاکستانی به عنوان یک پلتفرم ارتباطی مستقیم عمل کرده و نقش «مرکز انتقال پیام» بین واشنگتن و تهران را ایفا کرد. نخست وزیر پاکستان، شاهباز شریف، و فیلدمارشال عاصم منیر به طور مستقیم در فرایند دخیل شدند و هماهنگی را هم در کانالهای سیاسی و هم در کانالهای نظامی تضمین کردند.
دونالد ترامپ در پلتفرم «تروث سوشال» نوشت: «با رهبران پاکستان مذاکرات بسیار سازندهای داشتیم. آنها در این فرایند نقش کلیدی دارند.»
این بیانیه نشان داد که نقش پاکستان فراتر از میانجیگری فنی و در سطح هماهنگی استراتژیک است.
همزمان، میانجیگری پاکستان بر اساس یک مدل دو مرحلهای طراحی شده بود: در مرحله اول، انتقال فوری پیامها در خصوص توقف تشدید تنش، و در مرحله دوم، توافق بر مکانیزم آتشبس مشروط. این مدل باعث ایجاد یک فضای اعتماد اولیه میان طرفین شد. عباس عراقچی اعلام کرد: «برخی کانالهای میانجیگری نتایج واقعی داشتند و این امکان گفتوگو را فراهم کرد.»
این اظهارنظر به طور غیرمستقیم به نقش پاکستان اشاره دارد.
به طور موازی، ترکیه بیشتر به عنوان «متعادلکننده استراتژیک» و «فراهمکننده دیالوگ» عمل کرد. آنکارا بیشتر بر حفظ فضای کلی هماهنگی میان طرفین تمرکز داشت تا انتقال مستقیم پیامها. ترکیه از طریق کانالهای دیپلماتیک تماسهای خود را با هم ایالات متحده و هم کشورهای منطقه افزایش داد تا روند از کنترل خارج نشود. نقش اصلی ترکیه در این مرحله جلوگیری از گسترش تنش به سطح منطقهای و حفظ فعال پلتفرم دیپلماتیک بود.
بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، اعلام کرد: «هماهنگی منطقهای و مشارکت شرکای مختلف از نظر امنیتی اهمیت فراوانی دارد.»
این موضوع به طور غیرمستقیم نشان میدهد که نقش کشورهایی مانند ترکیه و پاکستان نیز توسط اسرائیل مورد توجه قرار گرفته است.
عامل چین نیز در هفته اول آوریل به موضوع بحث فعال تبدیل شد. به ویژه پس از دستیابی به توافق، آشکار شد که پکن نقش مهمی در متقاعد کردن ایران به آتشبس ایفا کرده است.
بیانیهای از ترامپ که جهان را تکان داد
در ظهر روز ۷ آوریل به وقت باکو، بیانیه دونالد ترامپ جهان را تکان داد. او اعلام کرد که قصد دارد موجودیت ایران را پایان دهد.
ترامپ گفت: «تمام تمدن امشب خواهد مرد و هرگز باز نخواهد گشت. من این را نمیخواهم، اما ممکن است رخ دهد. با این حال، در حال حاضر تغییر کامل رژیم رخ داده است؛ کسانی که در آنجا حضور دارند ذهنیت متفاوتتر، هوشمندتر و کمتر رادیکال دارند. شاید چیزی به صورت انقلابی و شگفتانگیز اتفاق بیفتد، چه کسی میداند؟»
وی افزود: «امشب یکی از مهمترین لحظات تاریخ جهان است. بالاخره ۴۷ سال خشونت، فساد و مرگ به پایان خواهد رسید. خداوند مردم بزرگ ایران را حفظ کند.»
پس از این اظهارات ترامپ، حتی گمانهزنیهایی مطرح شد که آمریکا ممکن است علیه ایران از سلاح هستهای استفاده کند، اما کاخ سفید به زودی این ادعاها را تکذیب کرد.
با این حال، نیروهای آمریکا و اسرائیل تقریباً همزمان با این بیانیه ترامپ، حملاتی به جزیره خارک و همچنین زیرساختهای راهبردی در استانهای مختلف ایران – از جمله پلها و تأسیسات انرژی – انجام دادند.
تصمیم آتشبس
در ۸ آوریل به وقت باکو و نزدیک به پایان مهلت مقرر، اعلام شد که طرفها به آتشبس دو هفتهای دست یافتهاند. مدت این توافق ۱۴ روز تعیین شد. شرط اصلی توقف عملیات نظامی علیه ایران و ازسرگیری عبور و مرور دریایی در تنگه هرمز بود.
دونالد ترامپ نوشت: «آتشبس دو هفتهای حاصل شد. این یک گام بزرگ است.»
بنیامین نتانیاهو اعلام کرد: «اسرائیل از آتشبس حمایت میکند، اما امنیت اولویت است.»
عباس عراقچی نیز تأکید کرد: «اگر حملات متوقف شود، ایران نیز عملیات خود را متوقف خواهد کرد و عبور ایمن از تنگه هرمز ممکن خواهد بود.»
با این توافق، کل جهان دستکم به طور موقت از تنش خارج شد و نفسی راحت کشید.
تأثیر توافق بر بازار انرژی و قیمت نفت
در دوره تنش، قیمت نفت طی چند روز به شدت افزایش یافته بود. پس از اعلام توافق آتشبس، کاهش ۱۰ تا ۲۰ درصدی در قیمت نفت مشاهده شد. دونالد ترامپ این روند را «بازارهای انرژی تثبیت میشوند و این یک سیگنال مثبت است» توصیف کرد.
بنیامین نتانیاهو گفت: «ثبات، پایه امنیت انرژی است» و عباس عراقچی افزود: «امنیت مسیرهای انرژی مسئولیت متقابل دارد.»
نکته اصلی، مذاکرات و رسیدن به توافق نهایی است
اگرچه آتشبس حاصل شده در ۸ آوریل ثبات کوتاهمدتی ایجاد کرد، اما چشمانداز بلندمدت همچنان نامشخص باقی مانده است.
جالب این است که هم آمریکا و هم ایران خود را برنده جنگ ۳۹ روزه میدانند. با این حال، در این لحظه، موضوع اصلی این نیست. مسئله مهم ادامه روند مذاکرات و دستیابی به توافق نهایی است.
سطح اعتماد بین طرفها پایین است و توافق ماهیتی مشروط دارد. این نشان میدهد که آتشبس فعلی بیشتر یک وقفه تاکتیکی است و ۱۴ روز آینده مرحلهای کلیدی برای تعیین مسیر روند خواهد بود.
مذاکرات مستقیم بین آمریکا و ایران قرار است از ۱۰ آوریل در اسلامآباد، پایتخت پاکستان، آغاز شود. تمام دنیا مشتاقانه منتظر است که آیا در نتیجه مذاکرات به توافق نهایی دست خواهد یافت یا نه.
ما را در تلگرام دنبال کنید
t.me/APA_GA
ما را در اینستاگرام دنبال کنید
ما را در تیک تاک دنبال کنید
ما را در فیسبوک دنبال کنید
ما را در ایکس دنبال کنید
