ارسال نخستین محموله محصولات نفتی از آذربایجان به ارمنستان امروز به عنوان آغاز مرحلهای جدید در روابط انرژی و اقتصادی منطقه ارزیابی میشود. به گفته کارشناسان، این اقدام نه تنها به شکلگیری روابط تجاری دوجانبه کمک میکند، بلکه از نظر تنوع واردات در بازار سوخت ارمنستان و گسترش امکانات لجستیکی در قفقاز جنوبی نیز اهمیت فراوانی دارد.
ظفر ولیاف، کارشناس مسائل انرژی، به اقتصاد- آپا، گفت که در حال حاضر نیاز سالانه ارمنستان به نفت و فرآوردههای نفتی بیش از ۴۸۰ هزار تن است. تقریباً ۷۰ درصد این میزان را بنزین، دیزل و سوخت هواپیما تشکیل میدهد.
به گفته وی، سهم اصلی بازار سوخت ارمنستان طی سالهای گذشته در اختیار روسیه بوده است. در نیمه اول سال ۲۰۲۵، این شاخص ۷۲ تا ۷۵ درصد بوده است. بر اساس توافق موجود بین ارمنستان و روسیه، فرآوردههای نفتی وارداتی از روسیه از پرداخت عوارض گمرکی معاف هستند. دیگر تأمینکننده اصلی، ایران است. علاوه بر این، حجم محدودی از ترکیه، رومانی و بلغارستان وارد میشود.
ظفر ولیاف تأکید کرده است که با توجه به واقعیتهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی فعلی، آذربایجان میتواند منبع تأمین مطلوبتر و منطقیتری برای ارمنستان باشد. به گفته وی، آذربایجان از نظر تولید و لجستیک ظرفیت کافی برای تأمین کشورهای منطقه با فرآوردههای نفتی دارد.
این کارشناس یادآور شد که تا سال ۱۹۸۸، آذربایجان ارمنستان را با فرآوردههای نفتی تأمین میکرد و امروزه نیز از نظر فنی این امکان وجود دارد. در شرایط فعلی، تأمین فرآوردههای نفتی از آذربایجان از نظر قیمت، زنجیره تأمین و زمان تحویل برای ارمنستان سودآورتر است. با این حال، برای استمرار روابط اقتصادی، بر اهمیت امضای پیمان صلح نیز تأکید میشود.
مشکلات تولید و ریسکهای روسیه
به گفته ظفر ولیاف، در روسیه بیش از ۲۸ پالایشگاه نفت وجود دارد که مطابق استانداردهای یورو-۵ فعالیت میکنند. پس از ورود جنگ اوکراین به مرحله فعال خود، حدود نیمی از این نیروگاهها از کار افتادند و بازگشت آنها به ظرفیت تولید قبلی تا اواسط سال ۲۰۲۶ امکانپذیر به نظر نمیرسد.
این کارشناس افزود که به دلیل تحریمها، روسیه نمیتواند تجهیزات مورد استفاده در پالایشگاههای نفت خود را مستقیماً از اروپا تأمین کند و این فرآیند از طریق کشورهای ثالث انجام میشود. این امر منجر به هزینههای اضافی و تأخیرها میگردد. در نتیجه، بعید نیست که در آینده نزدیک مشکلاتی در تأمین سوخت گرجستان و ارمنستان ایجاد شود.
لجستیک و عامل ایران
این کارشناس تأکید کرده است که حمل فرآوردههای نفتی از روسیه به ارمنستان از طریق گرجستان بسیار پرهزینه و زمانبر است. هزینه حمل یک تن سوخت از طریق راهآهن از خاک گرجستان بین ۱۶۰ تا ۱۷۰ دلار است و به دلیل پیچیدگی مسیرهای حملونقل، زمان تحویل بیش از ۲۰ روز طول میکشد.
در خصوص ایران نیز ذکر شده است که پالایشگاههای نفت این کشور با استانداردهای یورو-۵ مطابقت ندارند و کیفیت محصولات تولیدی پایین است. علاوه بر این، ایران چندین سال است که با بحران انرژی روبرو است و با توجه به افزایش تقاضای فصلی، مشکلاتی نیز در بازار داخلی ایجاد میشود.
مزایای آذربایجان و پیام عادیسازی روابط
به گفته کارشناسان، برای ارمنستان مصلحتتر است که سوخت مورد نیاز خود را از آذربایجان در تمام زمینهها تأمین کند. بیشتر پایانههای نفتی موجود در ارمنستان که تعدادشان ۱۲ است، در جهت مرز با آذربایجان قرار دارند که این مزیت را افزایش میدهد. عرضه از طریق شرکت سوکار، منافع ارمنستان را از نظر امنیت انرژی برآورده میکند.
نمای عملی تعهد به اسناد صلح و عادیسازی
الهام شعبان رئیس مرکز مطالعات نفت و کارشناس مسائل انرژی، به اقتصاد آپا اظهار داشت که با وجود نبود روابط دیپلماتیک میان دو کشور، این عملیات تجاری نشاندهنده تعهد عملی به اسناد صلح و عادیسازی است. به گفته او، این موضوع همچنین میتواند بهعنوان آغاز عملیات مالی میان نهادهای تجاری ارزیابی شود: «شروع اولین ارتباطات تجاری میان ارمنستان و آذربایجان در شرایطی که روابط دیپلماتیک میان دو کشور وجود ندارد، بار دیگر پایبندی باکو و ایروان به سند صلح امضا شده در واشنگتن را تأیید میکند.»
وی افزود که یکی از ویژگیهای اصلی این عملیات تجاری که اکنون به واقعیت تبدیل شده، ماهیت تجاری آن است. این نه تنها تجارت محصولات نفتی میان دو کشور است، بلکه میتواند بهعنوان آغاز عملیات مالی میان نهادهای تجاری، حتی با مشارکت طرفهای ثالث، نیز ارزیابی شود.
او این روند را گامی جدی در جهت شکلگیری منبع جدید تأمین و تنوعبخشی به واردات در بازار محصولات نفتی ارمنستان میداند.
البته، آغاز تجارت محصولات نفتی میان آذربایجان و ارمنستان از نظر گسترش امکانات حمل و نقل و لجستیک در کل منطقه قفقاز جنوبی نیز اهمیت ویژهای دارد.
لازم به ذکر است که در دوره پس از اتحاد جماهیر شوروی، روسیه سهم بزرگی در بازار محصولات نفتی و بهطور کلی انرژی ارمنستان داشته و این موقعیت همچنان ادامه دارد. در این زمینه، واردات پایدار محصولات نفتی از آذربایجان میتواند در آینده باعث افزایش رقابت در بازار سوخت ارمنستان شود.
اگرچه بازار فرآوردههای نفتی ارمنستان از نظر حجم بزرگ نیست (واردات سالانه تقریباً ۵۰۰ میلیون دلار است)، اما این حوزه میتواند به عنوان یک بخش امیدوارکننده با وزن ویژه در روابط تجاری هر دو کشور برجسته باشد.
عرضه بنزین AI-95 وابستگی ارمنستان به روسیه را کاهش خواهد داد
اورخان یولچویف، مدیر مرکز تحلیلی STEM، نیز خاطرنشان کرد که ارسال محصولات نفتی تولید آذربایجان به ارمنستان بخش مهمی از روند عادیسازی روابط به شمار میرود. به نظر وی، به طور خاص، عرضه بنزین AI-95 وابستگی ارمنستان به روسیه را کاهش داده و ذخایر استراتژیک را فراهم خواهد کرد:
«ارسال محصولات نفتی تولید آذربایجان به ارمنستان را میتوان بهطور کلی بخشی از روند عادیسازی ارزیابی کرد. با انتقال گندم قزاقستان ـ که از محصولات راهبردی به شمار میرود ـ از طریق خاک آذربایجان به ارمنستان، گام مهمی در جهت رفع محدودیتهای ترانزیتی در منطقه برداشته شد. اکنون نیز آذربایجان مستقیماً محصول خود، یعنی محصولات نفتی مورد نیاز ارمنستان از جمله بنزین را به این کشور ارسال میکند.
ارمنستان به واردات بنزین بهشدت وابسته است. طی سالهای گذشته، این کشور در زمینه واردات محصولات نفتی، از جمله بنزین، عمدتاً به روسیه وابسته بوده است. این اقدام آذربایجان — ارسال نفت و محصولات نفتی از جمله بنزین با اکتان AI-95 به ارمنستان — امکان تنوعبخشی به محصولات راهبردی ارمنستان را فراهم میکند و زمینه کاهش وابستگی به روسیه را در این حوزه ایجاد مینماید.
همزمان، ارمنستان از طریق محصولات نفتی که ما به فروش میرسانیم، ذخایر راهبردی خود را نیز تأمین میکند. در حال حاضر، ذخایر استراتژیک نفت و سوخت این کشور رو به اتمام است و تقاضا برای فرآوردههای نفتی، به ویژه در ماههای زمستان، افزایش بیشتری خواهد یافت.
این اقدام ما برای ارمنستان انگیزهای جدی ایجاد میکند و به روند عادیسازی شتاب بیشتری میبخشد اقدامات اعتمادسازی در حال حاضر در حال انجام است و این اقدامات آذربایجان باید راه را برای برخی فرآیندهای بهبودی در جامعه ارمنستان نیز هموار کند. آذربایجان بهطور همهجانبه ثابت میکند که مرحله جنگ دیگر پشت سر گذاشته شده است. ما به کسبوکار، همکاری و شکلگیری واقعیتهای جدید و ثبات در منطقه علاقهمند هستیم. اجرای چنین پروژههایی نیز ثبات و توسعه پایدار در منطقه را بیش از پیش تقویت خواهد کرد.»
نظر کلی کارشناسان این است که این گام، اقدامات اعتمادسازی در منطقه را تقویت میکند، نشان میدهد که مرحله جنگ پشت سر گذاشته شده است و فرصتهای جدیدی را برای ثبات، همکاری اقتصادی و توسعه پایدار در قفقاز جنوبی ایجاد میکند.
ما را در تلگرام دنبال کنید
t.me/APA_GA
ما را در اینستاگرام دنبال کنید
ما را در تیک تاک دنبال کنید
ما را در فیسبوک دنبال کنید
ما را در ایکس دنبال کنید
