سیاست

مصاحبه با کوبانیچ‌بیک عمرعلی‌اف، دبیرکل سازمان کشورهای ترک، با خبرگزاری آپا

ریاست جمهوری آذربایجان نقش بسیار پویایی و عملی به فعالیت‌های سازمان کشورهای ترک داده است

-نقش ریاست جمهوری آذربایجان در سازمان کشورهای ترک OTS را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

-هر ریاست جمهوری اولویت‌ها، سبک و انرژی سیاسی خاص خود را دارد. از این منظر می‌توان گفت که ریاست جمهوری آذربایجان نقش بسیار پویایی و عملی به فعالیت‌های OTS داده است. نکته مهم این است که در این دوره، سازمان نه تنها به دیالوگ سیاسی بلکه به دستیابی به نتایج ملموس در زمینه‌های مختلف نیز توجه بیشتری کرده است.

پس از نشست سران در گابالا با محوریت «صلح و امنیت منطقه‌ای»، آذربایجان که ریاست سازمان را برعهده گرفت، در دوره‌ای که تغییرات مهم منطقه‌ای و جهانی رخ می‌داد، توجه ویژه‌ای به تقویت هماهنگی میان کشورهای عضو داشته است. نتایج این رویکرد را در دیدارهای سطح بالا و ابتکارات جدیدی که به تقویت همکاری‌ها بر پایه‌های مؤسسه‌ای و کارآمد متمرکز بود، مشاهده کردیم.

به عنوان مثال، دومین نشست روسای دولت و معاونان رئیس‌جمهور در آوریل ۲۰۲۶ در باکو ، به بستری مهم برای اجرای عملی تصمیمات اتخاذ شده توسط رؤسای کشورها تبدیل شد. گفتگوها شامل حوزه‌های مشخصی مانند تجارت، حمل و نقل، انرژی، دیجیتالی شدن و ارتباطات منطقه‌ای بود. در عین حال، نشست‌های غیررسمی وزرای خارجه در استانبول و آنتالیا به ادامه مشاوره‌های سیاسی فشرده در زمینه روندهای اصلی منطقه‌ای و بین‌المللی خدمت کرد.

یکی از روشن‌ترین نمونه‌های پیشرفت عملی در حوزه حمل و نقل و ارتباطات مشاهده می‌شود. در جریان نشست‌های نهادهای گمرکی و حمل و نقل در ژنو و بیشکک، کشورهای عضو همکاری خود را در زمینه اجرای سیستم‌های eTIR و eCMR به جلو بردند. اگرچه این مسائل فنی به نظر می‌رسند، اما در واقع گام‌های استراتژیک بسیار مهمی هستند. زیرا این سیستم‌ها تجارت فرامرزی را تسهیل می‌کنند، رویه‌های گمرکی را مدرن می‌سازند و کارآمدی راهروی میانی را افزایش می‌دهند. در این زمینه، امضای یادداشت تفاهم در خصوص eCMR اهمیت ویژه‌ای دارد.

حوزه دیگری که پیشرفت قابل توجهی در آنجا مشاهده می‌کنیم، همکاری‌های فضایی است. در پنجمین نشست روسای آژانس‌های فضایی که در تاشکند برگزار شد، مراحل نهایی پروژه ماهواره مکعبی سازمان کشورهای ترک بررسی گردید. این پروژه اکنون به یکی از اصلی‌ترین ابتکارات فناوری جهان ترک تبدیل شده است. بحث‌های موازی در خصوص پیمان آینده صنعت فضایی و گسترش آکادمی محققان فضایی ترک نشان می‌دهد که سازمان به طور فزاینده‌ای در نوآوری، آموزش و فناوری‌های آینده سرمایه‌گذاری می‌کند.

همچنین مایلم بر ابعاد رو به رشد نهادی سازمان کشورهای ترک تأکید کنم. در دوره ریاست جمهوری آذربایجان، مکانیسم‌های جدید همکاری در حوزه‌هایی مانند کار و تأمین اجتماعی، کارشناسی قضایی و نهادهای عالی حسابرسی راه‌اندازی شده است. از جمله این اقدامات، تأسیس اتحادیه نهادهای عالی حسابرسی کشورهای ترک – TURKSAI است. این ابتکارات ممکن است در نگاه عمومی کمتر دیده شوند، اما از نظر ایجاد ارتباطات نهادی بلندمدت میان کشورهای ما و تقویت ساختار کلی همکاری بسیار حیاتی هستند.

همزمان، فرهنگ و روابط بین‌افرادی نیز به عنوان یک اولویت مهم باقی مانده است. هفته ترک در وین، گسترش جشن نوروز در چارچوب OTS و دومین جام اسکی ترک در اولوداغ به افزایش دیده شدن بین‌المللی جهان ترک و به ویژه تقویت روابط میان نسل‌های جوان کمک کرده است.

OTSدر سطح بین‌المللی به عنوان یک پلتفرم منطقه‌ای قابل اعتماد شناخته می‌شود

یکی دیگر از روندهای مهم، افزایش فعالیت بین‌المللی سازمان کشورهای ترک است. اسناد همکاری امضا شده با سازمان جهانی بهداشت، CIMMYT (مرکز بین‌المللی بهبود ذرت و گندم) و سازمان غذا و امنیت غذایی اسلامی، که نهاد تخصصی سازمان همکاری اسلامی است، نشان می‌دهد که OTS به‌طور فزاینده‌ای به عنوان یک پلتفرم منطقه‌ای قابل اعتماد و سازنده در سطح بین‌المللی شناخته می‌شود.

به طور کلی معتقدم که ریاست جمهوری آذربایجان نشان داد که OTS به سازمانی قوی‌تر، هماهنگ‌تر و نتیجه‌گرا تبدیل شده است. این سازمان به طور فزاینده‌ای بر توسعه نهادی، فناوری و همکاری عملی تمرکز می‌کند.

تعهد رئیس‌جمهور الهام علی‌اف به ایده اتحاد ترک، زمینه‌ای مستحکم برای OTSفراهم می‌کند

همزمان، لازم است تأکید کنیم که اراده سیاسی قوی رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، الهام علی‌اف، و تعهد شخصی او به ایده اتحاد ترک، زمینه‌ای مستحکم برای تقویت بیشتر OTSفراهم می‌کند. شایان ذکر است که به گفته‌های رئیس‌جمهور در مراسم تحلیف مورخ ۱۴ فوریه ۲۰۲۴ اشاره کنیم: «سازمان کشورهای ترک، سازمان بین‌المللی اصلی ماست، زیرا این خانواده ماست. خانواده ما جهان ترک است. خانواده دیگری نداریم.»

به نظر من، این سخنان دیدگاه بلندمدت آذربایجان و عزم آن برای تقویت OTS و افزایش نقش و تأثیر آن در عرصه بین‌المللی را به وضوح نشان می‌دهد.

نشست سران ترکستان، پیشرفت‌های اخیر OTS را به نمایش گذاشت

-چگونه می‌توان نتایج نشست غیررسمی سران کشورهای OTS در ترکستان را ارزیابی کرد؟

-همان‌طور که در پاسخ به سؤال قبلی اشاره کردم، نشست غیررسمی سران در ترکستان از جنبه‌های مختلف نشان داد که سازمان کشورهای ترک در سال‌های اخیر تا چه حد پیشرفت کرده است. نکته‌ای که بیش از همه جلب توجه می‌کرد، اتحاد و فضای تفاهم استراتژیک میان رهبران بود. به طور فزاینده‌ای روشن می‌شود که کشورهای ترک نه تنها در تاریخ و فرهنگ مشترک بلکه در دیدگاه‌های آینده نیز به هم نزدیک‌تر می‌شوند.

توجه ویژه به موضوع هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال، به‌ویژه به‌موقع و با رویکردی درست انتخاب شد. این واقعیت‌ها بازتابی از محیط جهانی پرشتابی است که در آن تحول دیجیتال، نوآوری، ارتباطات و توسعه پایدار به عوامل تعیین‌کننده رقابت‌پذیری و پایداری تبدیل شده‌اند. در این زمینه، رهبران بار دیگر تعهد خود را به اهداف سند «چشم‌انداز جهان ترک – ۲۰۴۰» و تقویت همکاری در حوزه‌های آینده‌نگر تأیید کردند.

از نظر نتایج، این نشست با تصمیمات مشخص و مهم به یاد ماند. از جمله آن‌ها می‌توان به تصویب بیانیه ترکستان و تصمیمات مهم برای تقویت ظرفیت‌های نهادی و دیجیتال دبیرخانه OTS اشاره کرد. این اقدامات صرفاً جنبه تشریفاتی ندارند؛ آن‌ها گذار روشن به سوی سازمانی کارآمدتر، چابک‌تر و عملیاتی‌تر را نشان می‌دهند.

نشست سران گابالا اهمیت همکاری‌های امنیتی را به نمایش گذاشت

این پیشرفت در اسناد استراتژیک کلیدی مانند «چشم‌انداز جهان ترک – ۲۰۴۰» و استراتژی OTS برای سال‌های ۲۰۲۲–۲۰۲۶ به وضوح منعکس شده است. هر دو سند بر اهمیت هماهنگی عمیق‌تر در حوزه‌های سیاسی، امنیتی و فناوری تأکید دارند. این رویکرد در عمل نیز مشاهده می‌شود، از جمله در بالاترین سطوح سیاسی. نشست سران OTS در گابالا در اکتبر ۲۰۲۵ با محوریت «صلح و امنیت منطقه‌ای» نشان داد که همکاری‌های امنیتی اکنون جایگاه مرکزی در دستور کار سازمان یافته است.

همزمان، لازم است تأکید شود که مفهوم امنیت امروز فراتر از ابعاد سنتی رفته و پایداری دیجیتال و حاکمیت فناوری را نیز شامل می‌شود. نمونه بارز این تغییر، نشست غیررسمی در ترکستان در تاریخ ۱۵ مه ۲۰۲۶ بود که به هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال اختصاص داشت. این نشست تأیید کرد که میان کشورهای عضو دیدگاه مشترکی شکل گرفته است که هوش مصنوعی و تحول دیجیتال اکنون مستقیماً با رقابت‌پذیری اقتصادی، کارآمدی مدیریت و امنیت بلندمدت مرتبط هستند.

نشست بعدی صنایع دفاعی در باکو برگزار خواهد شد

همچنین شاهد افزایش همکاری عملی در زمینه صنایع دفاعی و فناوری‌های مرتبط با امنیت هستیم. پس از اولین نشست روسای نهادهای صنایع دفاعی در استانبول در ژوئیه ۲۰۲۵، نشست بعدی در سال ۲۰۲۶ در باکو برگزار خواهد شد و به همکاری در زمینه تولید دفاعی و فناوری اختصاص خواهد داشت. علاوه بر این، نشست آتی دبیران شوراهای امنیتی، هماهنگی در مسائل استراتژیک امنیتی را بیش از پیش تقویت خواهد کرد.

یکی از نکات مهم این است که این دستور کار بر اساس ابتکارات مشخص کشورهای عضو شکل می‌گیرد. فراخوان رئیس‌جمهور الهام علی‌اف برای تقویت اتحاد میان کشورهای ترک، از جمله همکاری در حوزه‌های دفاعی و فنی-نظامی، فرصت‌های عملی جدیدی ایجاد می‌کند. از جمله این اقدامات، پیشنهاد برگزاری تمرینات نظامی مشترک در سال ۲۰۲۶ در آذربایجان است.

همچنین، پیشنهاد ازبکستان برای نهادینه‌سازی مشورت‌های منظم میان وزرای خارجه و رؤسای سازمان‌های اطلاعاتی، و ابتکار قرقیزستان برای ایجاد مکانیسم همکاری‌های حقوقی-اجرایی در مقابله با تروریسم، افراط‌گرایی، تهدیدات سایبری و جرائم فراملی، اراده مشترک برای ساختاربندی و عملیاتی‌تر شدن همکاری‌ها را نشان می‌دهد.رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، نیز در نشست سران ترکستان بر تقویت همکاری کشورهای ترک در حوزه صنایع دفاعی و ضرورت هماهنگی عمیق‌تر در این زمینه تأکید کرد. این فراخوان با فعالیت‌های عملی مشترک کشورهای عضو برای گسترش همکاری عملی مطابقت دارد، از جمله آمادگی برای نشست آتی دبیران شوراهای امنیتی که انتظار می‌رود در سپتامبر در باکو برگزار شود.

به طور کلی، فرایندی که مشاهده می‌کنیم تدریجی اما یک تحول نهادی روشن است. امنیت، دفاع، امنیت سایبری و فناوری‌های نوین به حوزه‌هایی تبدیل می‌شوند که در دستور کار OTS به‌طور نزدیک به هم مرتبط هستند. ما از مشورت‌های پراکنده به سمت یک سیستم همکاری یکپارچه پیش می‌رویم که دیالوگ سیاسی، مکانیسم‌های عملی و ابتکارات دیجیتال آینده‌نگر را ترکیب می‌کند.

-در حال حاضر فرآیند نهادی شدن در OTS در چه مرحله‌ای قرار دارد؟

-می‌توان گفت که فرآیند نهادی شدن سازمان کشورهای ترک هم‌اکنون به مرحله‌ای بالغ و بسیار پویا رسیده است OTS.نمونه بارزی از چگونگی تبدیل تدریجی ایده همکاری به یک ساختار بین‌المللی عملی و کاربردی امروزی است.

اگر به این فرآیند نگاه کنیم، همه چیز در سال ۲۰۰۹ با پیمان نخجوان آغاز شد. در آن زمان، پایه همکاری ساخت‌یافته گذاشته شد. از آن زمان تاکنون، ما گام به گام از چارچوب مفهومی به سازمانی بین‌المللی تمام‌عیار با مؤسسات، مکانیسم‌ها و دستور کار عملیاتی تبدیل شده‌ایم.

بدون شک، نقطه عطف اصلی در اجلاس استانبول در سال ۲۰۲۱ رقم خورد. در آن اجلاس، شورا به سازمان تبدیل شد. این اقدام پایه نهادی محکمی در اختیار ما گذاشت و امکان گذار به همکاری سیستماتیک و بلندمدت را فراهم کرد.

امروز OTS به پلتفرمی گسترده تبدیل شده است که تقریباً ۶۰ حوزه همکاری را پوشش می‌دهد؛ از اقتصاد، تجارت، کشاورزی، حمل و نقل و گردشگری گرفته تا آموزش، علوم، فرهنگ، اقتصاد دیجیتال، انرژی سبز و حتی حوزه فضایی. این نشان می‌دهد که دستور کار ما واقعاً جامع و آینده‌نگر است.

همزمان، منطقه خود نیز ظرفیت عظیمی دارد. در اینجا تقریباً ۱۷۵ میلیون نفر جمعیت زندگی می‌کنند و تولید ناخالص داخلی کل بیش از ۲.۴ تریلیون دلار آمریکا است. همچنین شاهد افزایش مداوم روابط اقتصادی و حجم تجارت میان کشورهای عضو و ناظر هستیم.

نکته مهم این است که امروزه تمرکز از بیانیه‌ها به اجرا منتقل شده است. ابزارهای مشخصی مانند صندوق سرمایه‌گذاری ترک، کمیته تسهیل تجارت و منطقه ویژه اقتصادی TURAN اکنون به همکاری اقتصادی واقعی و پروژه‌های مشترک کمک می‌کنند. به موازات آن، در دوره ریاست قزاقستان، کارهایی برای تقویت ساختار نهادی اتحادیه اتاق‌های بازرگانی و صنایع ترک انجام می‌شود تا کارآمدی و هماهنگی افزایش یابد.

برای جلوگیری از تکرار و افزایش هماهنگی فعالیت‌ها، ابتکار تأسیس کمیته هماهنگی سازمان‌های همکاری ترک نیز مطرح شده است. این اقدام گامی مهم در جهت هماهنگی بهتر فعالیت‌ها در پلتفرم‌های مختلف به شمار می‌آید.

در حوزه حمل و نقل و ارتباطات نیز پیشرفت قابل توجهی مشاهده می‌شود. توسعه راهروی میانی، ارتباطات بین آسیا و اروپا را به میزان قابل توجهی بهبود می‌بخشد و راه‌حل‌های دیجیتال مانند eTIR به ساده‌سازی و تسریع رویه‌های فرامرزی کمک می‌کنند.

OTS دیگر صرف یک سکوی دیالوگ نیست

بنابراین، چشم‌انداز کلی روشن است : سازمان کشورهای ترک دیگر صرفاً مرحله یک سکوی دیالوگ بودن را پشت سر گذاشته است. امروز این سازمان در حال تبدیل شدن به یک فرآیند یکپارچه ساخت‌یافته است که از ظرفیت‌های نهادی فزاینده و اهمیت منطقه‌ای و بین‌المللی برخوردار است. برای اولین بار در تاریخ، کشورهای ترک سازمانی بین‌المللی ایجاد کرده‌اند که هویت، ارزش‌ها و ظرفیت اجرایی پایدار برای توسعه دارد.