سیاست

۸ و ۹ آگوست ۲۰۲۵، سفر رسمی الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، به ایالات متحده آمریکا و دیدارهای انجام‌شده در واشنگتن، توافقات به‌دست‌آمده و اسنادی که به امضا رسیدند، در مجموع آغاز مرحله جدیدی در تاریخ ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی را رقم زدند. این سفر نشان داد که روابط میان باکو و واشنگتن وارد مرحله‌ای از نظر کیفی جدید شده است و ایالات متحده نیز رویکرد خود نسبت به منطقه را به‌طور قابل توجهی مورد بازنگری قرار داده است.

در واقع، این تحول تصادفی نبود. سیاست خارجی مستقل اجراشده از سوی جمهوری آذربایجان در سال‌های اخیر، احیای حقوق بین‌الملل در جنگ ۴۴ روزه میهنی، تأمین کامل حاکمیت خود پس از اقدامات ضدتروریستی سال ۲۰۲۳ و در نهایت تبدیل شدن به یکی از مراکز اصلی سیاسی، اقتصادی و حمل‌ونقل منطقه، به شکل چشمگیری جایگاه بین‌المللی باکو را افزایش داده است. دقیقاً همین واقعیت ژئوپلیتیکی جدید، ایالات متحده را نیز وادار کرد تا سیاست خود در قبال قفقاز جنوبی را از زاویه‌ای متفاوت مورد بررسی قرار دهد.

سفر رئیس‌جمهور الهام علی‌اف به واشنگتن بار دیگر نشان داد که جمهوری آذربایجان دیگر موضوع روندهای منطقه‌ای نیست، بلکه یکی از بازیگران و مبتکران اصلی این روندها به شمار می‌رود. امروزه در بررسی مسائل امنیتی، حمل‌ونقل، انرژی و همکاری‌های اقتصادی در منطقه، موضع جمهوری آذربایجان به‌عنوان عاملی تعیین‌کننده پذیرفته می‌شود.

از دولت بایدن تا دولت ترامپ: چرخش در سیاست آمریکا

در دوران دولت بایدن، تنشی که در روابط واشنگتن با جمهوری آذربایجان مشاهده می‌شد، بر روند توسعه روابط دوجانبه نیز تأثیر منفی گذاشته بود. در آن دوره، مطرح شدن ابتکارات مختلف علیه جمهوری آذربایجان در کنگره آمریکا، فاصله گرفتن واشنگتن از میانجی‌گری متوازن در منطقه و دنبال کردن خط‌مشی سیاسیِ حمایت بیشتر از ارمنستان، از سوی باکو به‌طور طبیعی به‌عنوان تضعیف اعتماد ارزیابی می‌شد. در قبال معماری امنیتی منطقه نیز دولت بایدن بیشتر از منظر رقابت و تقابل ژئوپلیتیکی عمل می‌کرد و نمی‌خواست واقعیت‌های جدید ضروری برای برقراری صلح پایدار در قفقاز جنوبی را در نظر بگیرد.
یادآوری این نکته نیز ضروری است که جو بایدن، زمانی که هنوز سناتور بود، یکی از مبتکران تحریم‌ها علیه جمهوری آذربایجان به شمار می‌رفت و پس از انتخاب شدن به‌عنوان رئیس‌جمهور، دیدگاه دولت او نسبت به منطقه بر مبنای چارچوبی از تجزیه، مناقشه و تقابل شکل گرفته بود.

یکی از عوامل اصلی عدم دستیابی به عدالت و صلح در منطقه طی مدت طولانی، دقیقاً همین عامل بود. دولت بایدن نتوانسته بود جایگاه جمهوری آذربایجان به‌عنوان کشور پیشرو در منطقه و ظرفیت‌های آن را به‌درستی ارزیابی کند و به‌صورت پیوسته مسیر تضعیف روابط با جمهوری آذربایجان را دنبال کرده بود.

اما روابط بین دونالد ترامپ و الهام علی‌اف همواره ـ چه در دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ، چه در زمانی که او رئیس‌جمهور نبود و چه پس از انتخاب دوباره او به ریاست‌جمهوری ـ در سطح بالایی قرار داشت.

الهام علی‌اف، حتی پیش از آن‌که ترامپ برای دومین بار به ریاست‌جمهوری انتخاب شود، در ژوئیه ۲۰۲۴ و در دومین مجمع جهانی رسانه‌ای شوشا، در پاسخ به پرسش میخائیل گوسمان، خبرنگار، درباره اینکه در انتخابات ریاست‌جمهوری نوامبر همان سال در آمریکا تمایل دارد چه کسی پیروز شود، با مهارت دیپلماتیک چنین پاسخ داده بود:

«... شاید ارائه پاسخی کاملاً صریح از سوی من درست نباشد. من تلاش می‌کنم و تمام توان خود را به کار می‌گیرم تا دیدگاه‌هایم را تا حد امکان صادقانه بیان کنم. در هر جمعی، چه در برابر رسانه‌ها و چه در برنامه‌هایی که در برابر افکار عمومی آذربایجان برگزار می‌شود، من به هیچ‌وجه اطلاعات نادرست منتشر نمی‌کنم. اما مفهومی به نام فرهنگ سیاسی وجود دارد و این مفهوم اجازه نمی‌دهد مستقیماً به پرسش شما پاسخ دهم. با این حال، فکر می‌کنم پرسش شما کاملاً جنبه‌ای خطابی دارد. ما دهه‌هاست که یکدیگر را می‌شناسیم و کاملاً اطمینان دارم که شما نیز به‌خوبی می‌دانید من از چه کسی حمایت می‌کردم. فکر می‌کنم در جمهوری آذربایجان در این مسئله و در این موضع، تنها نیستم.»

با این اظهارات، برای همگان روشن بود که رئیس‌جمهور الهام علی‌اف در واقع تمایل خود را برای پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات بر جو بایدن بیان کرده بود. طبیعی است که این موضع‌گیری نمی‌توانست از دید دونالد ترامپ نیز پنهان بماند. شکی نیست که دیدگاه های حمایتی الهام علی اف پس از رسمی شدن پیروزی ترامپ، نقش بسزایی در پیدایش رویکردی متفاوت و چرخش مثبت در روابط آمریکا و آذربایجان داشته است.
پس از انتخاب دونالد ترامپ به‌عنوان رئیس‌جمهور ایالات متحده، دولت جدید مسیر کاملاً متفاوتی را در سیاست خود نسبت به قفقاز جنوبی تعیین کرد. از جمله، حل‌وفصل مناقشات منطقه‌ای، گسترش همکاری‌های اقتصادی و ایجاد روابط مبتنی بر منافع متقابل با کشورهای شریک را به‌عنوان یکی از اولویت‌های اصلی خود اعلام کرد.

جمهوری آذربایجان، به‌عنوان کشور پیشرو منطقه، شریکی که نقش مهمی در امنیت انرژی اروپا ایفا می‌کند و یکی از مشارکت‌کنندگان اصلی کریدور میانی در اتصال شرق و غرب به شمار می‌رود، جایگاه ویژه‌ای در دیدگاه راهبردی ایالات متحده پیدا کرد. رویکرد جدید شکل‌گرفته در واشنگتن، نتیجه پذیرش واقعیت‌هایی بود که جمهوری آذربایجان در منطقه برقرار کرده بود و همچنین به‌رسمیت شناختن نقش ژئوپلیتیکی رو به افزایش این کشور.

سیاست عمل‌گرایانه الهام علی‌اف و مشارکت راهبردی جدید

یکی از دلایل اصلی تحول رخ‌داده در روابط آمریکا و جمهوری آذربایجان، سیاست خارجی عمل‌گرایانه، متوازن و مبتنی بر منافع ملی بود که رئیس‌جمهور الهام علی‌اف طی سال‌های طولانی دنبال کرده است. جمهوری آذربایجان بدون تبدیل شدن به بخشی از هیچ بلوک ژئوپلیتیکی، با تکیه بر اصول احترام متقابل و همکاری برابر با کشورهای غربی، شرقی و منطقه، روابط خود را توسعه داد.
امنیت انرژی، توسعه مسیرهای بین‌المللی حمل‌ونقل، مبارزه با تروریسم، تقویت ثبات منطقه‌ای و شکل‌دهی به تصویر یک شریک قابل اعتماد، جایگاه بین‌المللی جمهوری آذربایجان را تقویت کرد. دقیقاً در نتیجه همین سیاست بود که واشنگتن، جمهوری آذربایجان را نه تنها به‌عنوان شریک انرژی، بلکه به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی در تأمین ثبات منطقه ارزیابی کرد.

رئیس‌جمهور الهام علی‌اف در جریان دیدارهای انجام‌شده در واشنگتن، با توصیف این مرحله جدید اظهار داشت:
«امروز ما در قفقاز صلح برقرار می‌کنیم. این امر نه تنها برای منطقه ما، بلکه برای تمام جهان فرصت‌های جدیدی خواهد گشود. در واقع، ما در حال نوشتن تاریخ جدیدی در روابط بین آمریکا و جمهوری آذربایجان هستیم.»

این دیدگاه، تنها ارزیابی سیاسی از روند صلح نبود، بلکه نشان‌دهنده ورود روابط بین جمهوری آذربایجان و ایالات متحده به مرحله‌ای کاملاً جدید از نظر ماهیت نیز به شمار می‌رفت.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا نیز نقش رئیس‌جمهور آذربایجان را با ارج نهادن بالا ارزیابی کرده و گفته بود:
«من رئیس‌جمهور الهام علی‌اف و نخست‌وزیر نیکول پاشینیان را به‌خاطر آمدن به واشنگتن و امضای این بیانیه تاریخی تبریک می‌گویم. این سند پایه‌های صلحی را بنا می‌نهد که برای سال‌های طولانی غیرممکن به نظر می‌رسید.»

ترامپ همچنین در سخنان خود تأکید کرده بود که پایان دادن به مناقشه‌ای که ۳۵ سال ادامه داشت، نه تنها برای منطقه، بلکه از دیدگاه امنیت بین‌المللی نیز رویدادی مهم محسوب می‌شود و شرایط جدید ایجادشده، چشم‌اندازهای گسترده‌ای را برای همکاری‌های اقتصادی فراهم می‌کند.

بیانیه واشنگتن، مرحله جدیدی را در روابط آمریکا و جمهوری آذربایجان آغاز کرد

یکی از نتایج مهم سفر رئیس‌جمهور الهام علی‌اف به ایالات متحده آمریکا، دستیابی به توافق درباره تدوین منشور مشارکت راهبردی میان جمهوری آذربایجان و ایالات متحده آمریکا بود. با این اقدام، مبنای حقوقی و سیاسی لازم برای عبور روابط دو کشور از چارچوب همکاری در حوزه‌های جداگانه و ورود آن به مرحله مشارکت راهبردی نهادی فراهم شد.

همچنین، اتخاذ تصمیم درباره توقف اجرای اصلاحیه ۹۰۷ «قانون حمایت از آزادی» که طی سال‌های طولانی به‌عنوان مانعی سیاسی در روابط جمهوری آذربایجان و آمریکا تلقی می‌شد، نشان داد که واشنگتن خط‌مشی سیاسی جدیدی را در قبال جمهوری آذربایجان انتخاب کرده است. این تصمیم، فرصت‌های جدیدی را برای گسترش همکاری‌ها در زمینه‌های امنیتی، دفاعی، فناوری‌های پیشرفته، انرژی و سرمایه‌گذاری ایجاد کرد.

بدین ترتیب، رویدادهای اوت ۲۰۲۵ در واشنگتن، تنها نشان‌دهنده ورود روابط میان دو کشور به مرحله‌ای جدید نبود، بلکه آغاز تغییرات بنیادین در سیاست آمریکا نسبت به قفقاز جنوبی را نیز آشکار ساخت. در نتیجه سیاست پیوسته و مبتنی بر منافع ملی رئیس‌جمهور الهام علی‌اف، جمهوری آذربایجان به یکی از شرکای راهبردی اصلی واشنگتن در شکل‌دهی به دستورکارهای انرژی، امنیت منطقه‌ای، ادغام اقتصادی و صلح تبدیل شد. همین تحول، در مرحله بعد زمینه را برای پایان موفقیت‌آمیز روند صلح میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان و شکل‌گیری معماری امنیتی جدید در منطقه فراهم کرد.

دستورکار راهبردی جدید آغازشده از واشنگتن

اهمیت سفر رئیس‌جمهور الهام علی‌اف به ایالات متحده تنها به دیدارهای سطح بالا محدود نمی‌شد. توافقات حاصل‌شده در جریان این سفر، علاوه بر انتقال روابط آمریکا و جمهوری آذربایجان به مرحله‌ای جدید از نظر کیفی، خطوط اصلی معماری سیاسی و اقتصادی آینده قفقاز جنوبی را نیز مشخص کرد. پیام‌های مطرح‌شده در واشنگتن نشان داد که ایالات متحده در منطقه دیگر از الگوی مدیریت مناقشه‌ها فاصله گرفته و حمایت از رویکرد مبتنی بر صلح پایدار و ادغام اقتصادی بلندمدت را آغاز کرده است.

در مرکز این رویکرد، جمهوری آذربایجان قرار داشت. زیرا تمامی واقعیت‌های جدیدی که در سال‌های اخیر در منطقه شکل گرفته بود، دقیقاً در نتیجه ابتکارات باکو به وجود آمده بود. احیای حقوق بین‌الملل از طریق جنگ ۴۴ روزه میهنی، تأمین کامل حاکمیت کشور در سال ۲۰۲۳، توسعه پروژه‌های حمل‌ونقل و ارتباطی و ترویج بسترهای همکاری منطقه‌ای، وزن ژئوپلیتیکی جمهوری آذربایجان را به‌طور چشمگیری افزایش داده بود.
به همین دلیل، موضوعات مورد بحث در نشست واشنگتن تنها به روابط دوجانبه محدود نمی‌شد، بلکه مسیرهای حمل‌ونقل اوراسیا، امنیت انرژی، توسعه کریدور میانی و مدل امنیتی آینده قفقاز جنوبی را نیز دربرمی‌گرفت.

جمهوری آذربایجان به‌عنوان مبتکر اصلی همکاری‌های منطقه‌ای

یکی از دیدگاه‌های اصلی که رئیس‌جمهور الهام علی‌اف طی سال‌های طولانی مطرح کرده بود، این بود که قفقاز جنوبی باید به جایگاه همکاری تبدیل شود، نه عرصه رقابت. این سیاست در ابتدا با دیدگاه‌های انتقادی و تردیدآمیز روبه‌رو شد، اما تحولات بعدی درستی موضع جمهوری آذربایجان را نشان داد.

جمهوری آذربایجان علاوه بر آن‌که مبتکر پروژه‌های بزرگ انرژی در منطقه بوده است، به یکی از مشارکت‌کنندگان اصلی در مسیرهای حمل‌ونقلی تبدیل شد که اروپا و آسیا را به یکدیگر متصل می‌کنند. پروژه‌هایی مانند راه‌آهن باکو–تفلیس–قارص، کریدور گاز جنوبی، بندر بین‌المللی تجارت دریایی باکو و کریدور میانی نشان دادند که جمهوری آذربایجان نه تنها برای اقتصاد ملی، بلکه برای امنیت اقتصادی جهانی نیز به بازیگری مهم تبدیل شده است.

در جریان مذاکرات انجام‌شده در واشنگتن نیز این عوامل در مرکز توجه ویژه قرار داشتند. دولت آمریکا به‌طور آشکار ظرفیت‌های انرژی و لجستیکی جمهوری آذربایجان را در شرایط جدید ژئوپلیتیکی به‌عنوان یک مزیت راهبردی ارزیابی کرد. این امر همچنین نشانه رویکرد سیاسی جدید واشنگتن نسبت به منطقه بود که با دیدگاه پیشین آن تفاوت داشت.

رئیس‌جمهور الهام علی‌اف در یکی از سخنرانی‌های خود این رویکرد را چنین بیان کرده بود:

«جمهوری آذربایجان یک شریک قابل اعتماد است. ما تمامی تعهداتی را که بر عهده گرفته‌ایم، اجرا کرده‌ایم و از این پس نیز به‌عنوان یک شریک قابل اعتماد باقی خواهیم ماند.»

این دیدگاه، یکی از فرمول‌های اصلی اعتبار کسب‌شده جمهوری آذربایجان در نظام روابط بین‌الملل طی سال‌های اخیر به شمار می‌رود. دقیقاً تصویر یک شریک قابل اعتماد، امکان تعمیق روابط جمهوری آذربایجان با اتحادیه اروپا، سازمان کشورهای ترک و همچنین قدرت‌های جهانی مانند ایالات متحده را فراهم کرده است.

پروژه TRIPP و اهمیت بین‌المللی کریدور زنگزور

گ

یکی از نتایج مهم نشست واشنگتن، ورود پروژه‌های منطقه‌ای حمل‌ونقل و ارتباطات به مرحله‌ای جدید بود. پروژه TRIPP مورد حمایت ایالات متحده و توافقات حاصل‌شده در مسیر زنگزور، از نظر ادغام اقتصادی منطقه دارای اهمیت راهبردی هستند.
جمهوری آذربایجان سال‌ها تأکید کرده بود که بازگشایی ارتباطات نه تنها در خدمت منافع یک کشور، بلکه در خدمت منافع تمامی کشورهای منطقه است. احیای روابط حمل‌ونقلی، همکاری‌های اقتصادی را گسترش خواهد داد، وابستگی متقابل را افزایش می‌دهد و خطرات ناشی از مناقشه را به حداقل خواهد رساند.

از این منظر، کریدور زنگزور تنها مسیری نیست که بخش اصلی جمهوری آذربایجان را به نخجوان متصل می‌کند. این پروژه به‌عنوان یکی از عناصر اصلی شکل‌گیری فضای اقتصادی جدیدی ارزیابی می‌شود که از ترکیه تا آسیای مرکزی و از حوزه خزر تا اروپا امتداد خواهد یافت.

توافقات به‌دست‌آمده در این زمینه در واشنگتن نشان داد که ایالات متحده نیز سهم این پروژه‌ها را در ثبات منطقه‌ای و تجارت بین‌المللی به رسمیت می‌شناسد.

از مشارکت راهبردی به سوی هم‌پیمانی

توافق درباره تدوین منشور مشارکت راهبردی بین جمهوری آذربایجان و ایالات متحده آمریکا، یکی از اسناد سیاسی اصلی به شمار می‌رود که مسیر توسعه آینده روابط بین دو کشور را تعیین می‌کند.

تصمیم درباره تدوین این منشور تصادفی نبود. این سند، مبانی نهادی همکاری‌های بلندمدت در حوزه‌هایی مانند انرژی، امنیت، صنایع دفاعی، فناوری‌های پیشرفته، اقتصاد دیجیتال، حمل‌ونقل، امنیت سایبری و سرمایه‌گذاری را شکل می‌دهد.

پس از آن، سفر جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به جمهوری آذربایجان و امضای منشور مشارکت راهبردی، بار دیگر ورود روابط بین دو کشور به مرحله‌ای جدید را تأیید کرد. این سند نشان داد که واشنگتن دیگر جمهوری آذربایجان را تنها به‌عنوان یک شریک منطقه‌ای نمی‌بیند، بلکه آن را به‌عنوان یک بازیگر راهبردی مهم در نظام ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی اوراسیا می‌پذیرد.

بدین ترتیب، محیط سیاسی جدید شکل‌گرفته در نتیجه سفر واشنگتن، روند تحول روابط آمریکا و جمهوری آذربایجان را تکمیل کرد. این تحول تنها به توسعه روابط دوجانبه محدود نشد، بلکه هم‌زمان تأثیر جدی بر تسریع روند صلح میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان، برقرار بسترهای جدید همکاری در منطقه و فراهم شدن چشم‌انداز صلح پایدار در قفقاز جنوبی پس از سال‌ها داشت. در مرحله بعد نیز همین فضای ژئوپلیتیکی جدید، مبنای سیاسی اصلی روندی را شکل داد که به سمت پاراف توافق‌نامه صلح بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان پیش رفت.

راهبرد صلح جمهوری آذربایجان: مبتکر، صاحب طرح و طرف پیروز

البته، نقطه اوج نشست واشنگتن در ۸ اوت ۲۰۲۵، امضای بیانیه مشترک میان الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، و نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان بود.
در بیانیه مشترک آمده بود:

ما، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان و نخست‌وزیر جمهوری ارمنستان، در تاریخ ۸ اوت ۲۰۲۵ در شهر واشنگتن، ایالات متحده آمریکا، با یکدیگر دیدار کرده و موارد زیر را اعلام می‌کنیم:

۱. ما و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، شاهد پاراف متن مورد توافق «توافق‌نامه برقراری صلح و روابط بین‌دولتی بین جمهوری آذربایجان و جمهوری ارمنستان» توسط وزرای امور خارجه دو کشور بودیم. در این چارچوب، ما نیاز به ادامه برداشتن گام‌های بیشتر برای امضا و در نهایت تصویب این توافقنامه را تشخیص دادیم و بر اهمیت تضمین و تقویت صلح بین کشورهایمان تأکید کردیم؛

۲. همچنین شاهد امضای درخواست مشترک وزرای امور خارجه جمهوری آذربایجان و جمهوری ارمنستان خطاب به سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE) برای تعطیلی روند مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا و ساختارهای مرتبط با آن بودیم. ما از تمامی کشورهای مشارکت‌کننده در سازمان امنیت و همکاری اروپا می‌خواهیم این تصمیم را بپذیرند؛

۳. ما بار دیگر بر اهمیت گشایش ارتباطات به‌منظور تضمین حمل‌ونقل داخلی، دوجانبه و بین‌المللی بین دو کشور، با هدف ترویج صلح، ثبات و رفاه در منطقه و پیرامون آن و بر اساس احترام به حاکمیت، تمامیت ارضی و صلاحیت قضایی دولت‌ها تأکید کردیم. این تلاش‌ها شامل برقراری ارتباط بدون مانع میان بخش اصلی جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان و همچنین تأمین منافع متقابل برای جمهوری ارمنستان در زمینه ارتباطات بین‌المللی و داخلی خواهد بود؛

۴. جمهوری ارمنستان با ایالات متحده آمریکا و طرف‌های ثالثی که به‌طور متقابل تعیین خواهند شد، برای تعیین چارچوب پروژه ارتباطی «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» (تریپ) در خاک جمهوری ارمنستان همکاری خواهد کرد. ما عزم خود را برای تلاش مجدانه و با حسن نیت به‌منظور دستیابی به این هدف در کوتاه‌ترین زمان ممکن تأیید می‌کنیم؛

۵. ما بر ضرورت گام نهادن در مسیر آینده‌ای روشن، رها از اسارت مناقشه گذشته و مطابق با منشور سازمان ملل متحد و اعلامیه آلماتی سال ۱۹۹۱، اذعان داریم. پس از مناقشه‌ای که موجب رنج‌های عمیق انسانی شد، سرانجام شرایط لازم برای آغاز برقراری روابط همسایگی میان کشورهای ما بر اساس مصونیت مرزهای بین‌المللی و غیرقابل‌قبول بودن استفاده از زور برای تصاحب سرزمین فراهم شده است. این واقعیت که موضوع بازنگری نیست و هرگز نیز نخواهد بود، راه را برای بستن صفحه خصومت میان کشورهای ما هموار می‌کند. ما هرگونه تلاش برای انتقام‌جویی را، چه اکنون و چه در آینده، قاطعانه رد کرده و منتفی می‌دانیم؛
۶. ما اطمینان خود را ابراز می‌کنیم که این نشست سران، پایه‌ای مستحکم برای پیشبرد احترام متقابل و صلح در منطقه خواهد بود؛

۷. ما مراتب سپاس عمیق خود را از دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، به‌خاطر میزبانی صمیمانه از این نشست مهم و مشارکت ارزشمند او در پیشبرد عادی‌سازی روابط دوجانبه بین جمهوری آذربایجان و جمهوری ارمنستان ابراز می‌کنیم.

این سند، هم نتیجه نهایی سیاسی و نظامی سه دهه اشغال جمهوری آذربایجان از سوی ارمنستان بود و هم زمینه‌ساز شکل‌گیری معماری جدیدی برای قفقاز جنوبی و در مجموع، یک جغرافیای گسترده‌تر به شمار می‌رفت.

با این حال، امضای چنین سندی بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان در واشنگتن حاصل یک روز نبود. این سند، نتیجه منطقی راهبرد سیاسی، دیپلماتیک و نظامی مستمری بود که جمهوری آذربایجان پس از جنگ ۴۴ روزه میهنی در سال ۲۰۲۰ دنبال کرد. اگر جنگ میهنی با پایان دادن به اشغال، واقعیت ژئوپلیتیکی جدیدی را ایجاد کرد، توافق‌نامه صلح پاراف‌شده در واشنگتن نیز در تاریخ به‌عنوان رسمی شدن این واقعیت در عرصه سیاسی بین‌المللی ثبت شد.

رئیس‌جمهور الهام علی‌اف بلافاصله پس از جنگ، بارها اعلام کرده بود که جمهوری آذربایجان به‌عنوان کشوری پیروز، نه رویکرد انتقام‌جویانه، بلکه دستورکار صلح را پیشنهاد می‌کند. رئیس‌جمهور در سخنان خود تأکید می‌کرد که تنها راه تضمین ثبات پایدار در قفقاز جنوبی، پذیرش واقعیت‌های جدید از سوی ارمنستان و عادی‌سازی روابط با جمهوری آذربایجان بر اساس اصول حقوق بین‌الملل است.

رئیس‌جمهور الهام علی‌اف این موضع را چنین بیان کرده بود:

«ابتکار صلح توسط جمهوری آذربایجان مطرح شد. اصول اصلی توافق‌نامه صلح نیز توسط جمهوری آذربایجان تدوین و به ارمنستان ارائه شد.»

این اظهارنظر در ادامه روند تحولات به‌طور کامل تأیید شد. زیرا پنج اصل اساسی که مبنای حقوقی و سیاسی مذاکرات را تشکیل می‌داد، دقیقاً از سوی جمهوری آذربایجان تدوین شده و مورد پذیرش جامعه بین‌المللی قرار گرفته بود.
این اصول چه بودند؟

شناسایی متقابل حاکمیت، تمامیت ارضی، مصونیت مرزهای بین‌المللی و استقلال سیاسی یکدیگر از سوی دولت‌ها؛

تأیید متقابل نبود ادعاهای ارضی علیه یکدیگر و بر عهده گرفتن تعهد حقوقی مبنی بر مطرح نکردن چنین ادعاهایی در آینده؛

خودداری از تهدید علیه امنیت یکدیگر در روابط بین‌دولتی، تهدید یا توسل به زور علیه استقلال سیاسی و تمامیت ارضی یکدیگر و همچنین خودداری از هرگونه اقدام مغایر با اهداف منشور سازمان ملل متحد؛

تعیین حدود و علامت‌گذاری مرزهای دولتی و برقراری روابط دیپلماتیک؛

گشایش مسیرهای حمل‌ونقل و ارتباطی، ایجاد سایر ارتباطات مرتبط و برقراری همکاری در دیگر حوزه‌های مورد علاقه متقابل؛
ارمنستان برای مدت طولانی تلاش کرد از پذیرش این اصول اجتناب کند، اما در نهایت، در نتیجه اقدامات پیوسته و هدفمند جمهوری آذربایجان، ناگزیر به پذیرش آنها شد.

ارمنستان چگونه به صلح رسید؟

امروزه، اگرچه رهبری ارمنستان تلاش می‌کند خود را طرفدار صلح معرفی کند، اما رویدادهای سال‌های اخیر تصویر متفاوتی را نشان می‌دهد. سیاست ارمنستان طی سال‌های طولانی، بر ادامه اشغال، حفظ وضعیت موجود و اشغال سرزمین‌های جدید استوار بود. حتی اظهارات رهبری ارمنستان در آستانه جنگ سال ۲۰۲۰، از جمله شعار «جنگ جدید، سرزمین‌های جدید»، نیز دقیقاً نشان‌دهنده همین سیاست بود.
در جریان جنگ ۴۴ روزه میهنی، حملات موشکی ارمنستان به شهرهای گنجه، برده، ترتر و دیگر شهرهای جمهوری آذربایجان نیز به‌روشنی نشان داد که این کشور طرفدار صلح نبوده است. پس از جنگ نیز ارمنستان، تحت تأثیر نیروهای مختلف تجدیدنظرطلب، برای مدت طولانی تلاش کرد امضای توافق‌نامه صلح را به تأخیر بیندازد.

با این حال، اقدامات ضدتروریستی موضعی جمهوری آذربایجان در سپتامبر ۲۰۲۳، با انحلال تمامی گروه‌های مسلح غیرقانونی در منطقه و احیای کامل ساختار قانون اساسی کشور به پایان رسید. بدین ترتیب، امکان استفاده سیاسی ارمنستان از مسئله قره‌باغ به عنوان یک ابزار سیاسی به‌طور کامل از میان رفت.

دقیقاً پس از آن، ایروان ناگزیر شد واقعیت جدید را بپذیرد. رهبری ارمنستان با ادامه مذاکرات بر اساس اصول مطرح‌شده از سوی جمهوری آذربایجان موافقت کرد و در نتیجه، پاراف توافق‌نامه صلح در واشنگتن امکان‌پذیر شد.

از این منظر می‌توان گفت که ارمنستان صلح را نه به‌عنوان یک انتخاب داوطلبانه، بلکه به‌عنوان نتیجه اجتناب‌ناپذیر واقعیت ژئوپلیتیکی جدید پذیرفت.

از پیروزی در جنگ تا پیروزی در صلح

در تاریخ، نمونه‌های متعددی وجود دارد که میان پایان جنگ‌ها و امضای توافق‌نامه‌های صلح، دهه‌ها فاصله افتاده است. اگرچه جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۵ به پایان رسید، پیمان الیزه که عادی‌سازی کامل روابط میان آلمان و فرانسه را تضمین کرد، تنها در سال ۱۹۶۳ به امضا رسید. این روند نزدیک به دو دهه زمان برد.
اما در مورد جمهوری آذربایجان، تصویر کاملاً متفاوتی شکل گرفت. کشور تحت رهبری رئیس‌جمهور الهام علی‌اف، ابتدا به پیروزی نظامی ـ سیاسی دست یافت و سپس تنها طی دو سال، ارمنستان را وادار کرد اصول اصلی توافق‌نامه صلح را بپذیرد.

از این منظر، جایگاه رئیس‌جمهور الهام علی‌اف به‌عنوان «رهبر پیروز در جنگ»، با بیانیه واشنگتن و کسب جایگاه «رهبر پیروز در صلح» تکمیل شد. واقعیت ژئوپلیتیکی جدیدی که جمهوری آذربایجان برقرار کرده بود، اکنون در سطح بین‌المللی نیز به رسمیت شناخته شد و الگوی توسعه آینده منطقه نیز بر مبنای همین واقعیت شکل گرفت.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، نیز در جریان مراسم برگزارشده در واشنگتن با تأکید ویژه بر این موضوع اظهار داشت: «گامی که امروز برداشته شد، آغاز جدیدی برای قفقاز جنوبی است. همکاری، توسعه اقتصادی و ثبات باید جایگزین مناقشه شود.»

این اظهارنظر نشان می‌داد که واشنگتن نیز دیگر آینده منطقه را نه بر پایه تقابل، بلکه بر اساس الگوی همکاری می‌بیند.

جمهوری آذربایجان؛ معمار معماری امنیتی جدید

امروز محیط امنیتی شکل‌گرفته در قفقاز جنوبی، به‌طور بنیادین با وضعیت پنج سال پیش تفاوت دارد. عامل اشغال در منطقه از میان رفته، ارمنستان تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان را به رسمیت شناخته، متن توافق‌نامه صلح پاراف شده، اقدامات عملی در راستای گشایش ارتباطات در حال انجام است و روند اصلاحات در قانون اساسی ارمنستان با هدف رفع ادعاهای ارضی علیه جمهوری آذربایجان آغاز شده است.
همه این تحولات نه حاصل روندهایی تصادفی، بلکه نتیجه راهبرد مستمر و منسجمی است که رئیس‌جمهور الهام علی‌اف طی سال‌ها دنبال کرده است. جمهوری آذربایجان ثابت کرد که با به‌کارگیری هم‌زمان اقتصاد قدرتمند، ارتش مدرن، دیپلماسی اصول‌گرا و سیاست خارجی مستقل، می‌توان نقشه سیاسی منطقه را تغییر داد.

توافق‌نامه صلح پاراف‌شده در واشنگتن همچنین نشان داد که جمهوری آذربایجان در مقام مبتکر صلح منطقه‌ای نیز نقش‌آفرینی کرده است. از همین رو، این سند نه تنها عادی‌سازی روابط میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان، بلکه آغاز مرحله جدیدی در توسعه کل قفقاز جنوبی ارزیابی می‌شود.

بدین ترتیب، آنچه در ۸ اوت ۲۰۲۵ در واشنگتن روی داد، یکی دیگر از دستاوردهای مهم سیاست راهبردی مبتنی بر منافع ملی بود که رئیس‌جمهور الهام علی‌اف دنبال کرده است. جمهوری آذربایجان پیروزی به‌دست‌آمده در جنگ میهنی را در عرصه دیپلماتیک تحکیم کرد، در جایگاه مبتکر دستورکار صلح در منطقه ظاهر شد و با ارتقای روابط خود با ایالات متحده به سطح مشارکت راهبردی، بار دیگر نقش تعیین‌کننده خود را در شکل‌دهی به معماری سیاسی آینده قفقاز جنوبی تثبیت کرد.

نظم ژئوپلیتیکی جدید و افزایش وزن بین‌المللی جمهوری آذربایجان

سال‌های طولانی، منطقه به عرصه رقابت قدرت‌های بین‌المللی تبدیل شده بود و ادامه مناقشه نیز یکی از عوامل اصلی افزایش امکان نفوذ سیاسی بازیگران خارجی به شمار می‌رفت. اما جمهوری آذربایجان با تغییر این رویکرد، به‌طور پیوسته از این دیدگاه دفاع کرده است که آینده منطقه باید دقیقاً بر پایه همکاری‌های منطقه‌ای، ادغام اقتصادی و منافع متقابل شکل گیرد.
در نتیجه سیاست‌های اجراشده از سوی رئیس‌جمهور الهام علی‌اف، برای نخستین بار در قفقاز جنوبی مدل توسعه پس از مناقشه شکل‌گیری خود را آغاز کرد. این مدل، نه رویارویی نظامی، بلکه همکاری اقتصادی، توسعه ارتباطات حمل‌ونقل، امنیت انرژی و تقویت اعتماد متقابل را به‌عنوان اولویت تعیین می‌کند.

امروز جمهوری آذربایجان یکی از تضمین‌کنندگان اصلی امنیت انرژی منطقه به شمار می‌رود. هم‌زمان، توسعه کریدور میانی، افزایش حمل‌ونقل کالا میان شرق و غرب از طریق دریای خزر و قرار گرفتن این کشور در محل تلاقی کریدورهای بین‌المللی حمل‌ونقل شمال ـ جنوب و شرق ـ غرب، اهمیت راهبردی جمهوری آذربایجان را بیش از پیش افزایش داده است. ارتقای روابط آمریکا با جمهوری آذربایجان به مرحله‌ای جدید، با در نظر گرفتن همین واقعیت‌ها از سوی دولت ایالات متحده، از دیدگاه ژئوپلیتیکی اقدامی کاملاً منطقی ارزیابی می‌شود.

بیانیه واشنگتن نشان داد که برای داشتن جایگاهی قدرتمند در نظام روابط بین‌الملل، تنها توانمندی‌های نظامی و اقتصادی کافی نیستند. تصویر یک شریک قابل اعتماد، سیاست خارجی منسجم و دیپلماسی مبتنی بر منافع ملی نیز به همان اندازه نقش مهمی ایفا می‌کنند. جمهوری آذربایجان در سال‌های اخیر دقیقاً بر اساس همین اصول توانسته است جایگاه و اعتبار بین‌المللی خود را به‌طور قابل توجهی افزایش دهد.

رهبری الهام علی‌اف

رویدادهای پنج سال اخیر نشان می‌دهد که راهبرد سیاسی رئیس‌جمهور الهام علی‌اف تنها معطوف به احیای تمامیت ارضی و حاکمیت جمهوری آذربایجان نبوده است. هدف اصلی این راهبرد، تأمین صلح و ثبات بلندمدت در منطقه، حفاظت از منافع امنیتی جمهوری آذربایجان و تقویت هرچه بیشتر جایگاه بین‌المللی این کشور بوده است.
پیروزی به‌دست‌آمده در جنگ ۴۴ روزه میهنی سال ۲۰۲۰، قدرت نظامی ـ سیاسی جمهوری آذربایجان را به نمایش گذاشت و اقدامات ضدتروریستی موضعی انجام‌شده در سال ۲۰۲۳، حاکمیت کامل کشور را تضمین کرد. پاراف توافق‌نامه صلح در واشنگتن در سال ۲۰۲۵ نیز نقطه اوج دیپلماتیک این روند بود. بدین ترتیب، رئیس‌جمهور الهام علی‌اف در عرصه‌های نظامی، سیاسی و دیپلماتیک به اهداف راهبردی تعیین‌شده دست یافت.

همان‌گونه که رئیس دولت بارها تأکید کرده است، هدف جمهوری آذربایجان هرگز ایجاد رویارویی جدید نبوده است. برعکس، جمهوری آذربایجان تلاش کرده است آینده منطقه را بر پایه همکاری و روابط سودمند متقابل بنا کند.

این دیدگاه رئیس‌جمهور الهام علی‌اف، ماهیت این سیاست را به‌روشنی بیان می‌کند:

«ما جنگ را با پیروزی به پایان رساندیم. اکنون مشغول ایجاد صلح هستیم. تأمین صلح پایدار در قفقاز جنوبی در راستای منافع تمامی کشورهای منطقه است.»

این رویکرد، خط فکری اصلی سیاستی را تشکیل داده است که جمهوری آذربایجان طی سال‌های اخیر دنبال کرده است.

بیانیه واشنگتن؛ پایه‌گذار آینده

اسنادی که در ۸ اوت ۲۰۲۵ در واشنگتن به امضا رسیدند و توافقاتی که در آنجا حاصل شد، علاوه بر آن‌که به‌عنوان یک رویداد سیاسی تاریخی ثبت شدند، مسیرهای توسعه در دهه‌های آینده را نیز تعیین کردند. ارتقای روابط آمریکا و جمهوری آذربایجان به سطح مشارکت راهبردی، ورود روند صلح بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان به مرحله‌ای جدید، اجرای پروژه‌های حمل‌ونقل و ارتباطی و گسترش همکاری‌های منطقه‌ای، در مجموع به‌عنوان عواملی ارزیابی می‌شوند که نقشه سیاسی و اقتصادی قفقاز جنوبی را تغییر داده‌اند.
این روندها بار دیگر تأیید کردند که مبتکر واقعیت‌های جدید شکل‌گرفته در منطقه، جمهوری آذربایجان است. دقیقاً در نتیجه موضع اصولی، سیاست مبتنی بر منافع ملی و دوراندیشی راهبردی رئیس‌جمهور الهام علی‌اف، جمهوری آذربایجان نه تنها به‌عنوان کشوری که به پیروزی نظامی دست یافته است، بلکه به‌عنوان شکل‌دهنده دستورکار صلح، مبتکر همکاری‌های منطقه‌ای و شریک راهبردی قابل اعتماد در نظام روابط بین‌الملل نیز ایفای نقش می‌کند.

از این منظر، بیانیه واشنگتن را می‌توان یکی دیگر از دستاوردهای مهم راهبرد دولت‌داری رئیس‌جمهور الهام علی‌اف و همچنین نتیجه عملی رویکرد جدید دولت دونالد ترامپ در سیاست ایالات متحده نسبت به قفقاز جنوبی ارزیابی کرد. مدل مشارکت راهبردی شکل‌گرفته بین دو کشور، پاراف توافق‌نامه صلح بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان و ایجاد محیط امنیتی جدید در منطقه نشان می‌دهد که قفقاز جنوبی دیگر نه به‌عنوان عرصه تقابل، بلکه به‌عنوان فضای همکاری در حال توسعه است.

به همین دلیل، توافقات واشنگتن نه تنها صفحه مهم دیگری در تقویم دیپلماتیک، بلکه یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌های دیپلماسی معاصر جمهوری آذربایجان، جلوه‌ای دیگر از مسیر سیاست خارجی مبتنی بر منافع ملی رئیس‌جمهور الهام علی‌اف و پیروزی دیگری برای اعتبار بین‌المللی جمهوری آذربایجان در تاریخ به شمار می‌رود.