سیاست

دیدار ترامپ با رهبران آسیای مرکزی نشان‌دهنده افزایش دوباره توجه واشنگتن به منطقه و شکل‌گیری مرحله جدیدی در موازنه ژئوپلیتیک است. در طول این دیدار، اظهارات دونالد ترامپ در مورد آذربایجان و TRIPP توجه ویژه‌ای را به خود جلب کرد. او بر اهمیت آذربایجان به عنوان یک قطب مرکزی برای امنیت انرژی و شبکه‌های حمل و نقل و ارتباطات تأکید کرد و خاطرنشان کرد که کریدور مرکزی، مسیری جایگزین و امن‌تر برای تجارت جهانی ایجاد می‌کند. تأکید ویژه ترامپ بر نقش رو به رشد روابط آذربایجان و آسیای مرکزی در چارچوب TRIP، علاقه استراتژیک واشنگتن به این مسیر را تأیید می‌کند.

مرحله استراتژیک جدید در همکاری ایالات متحده و آسیای مرکزی

یکی از نتایج مهم این دیدار، گسترش روابط اقتصادی و تجاری بین ایالات متحده و کشورهای آسیای مرکزی بود. همکاری در مورد منابع معدنی حیاتی - لیتیوم، مس، اورانیوم و عناصر خاکی کمیاب - مورد توافق قرار گرفت. به دلیل اینکه این منابع از نظر صنعتی و دفاعی برای ایالات متحده حیاتی‌اند، همکاری با قزاقستان و ازبکستان عمیق‌تر شد. علاوه بر این، سازوکارهای جدیدی با کشورهای منطقه در زمینه اقتصاد دیجیتال، انرژی سبز و پروژه‌های سرمایه‌گذاری شکل گرفت.

در پس زمینه این فرآیندها، حمل و نقل محموله‌های اصلی آسیای مرکزی از طریق آذربایجان اکنون از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. کریدور مرکزی و چشم‌انداز کریدور زنگزور، نقشه لجستیک منطقه را تغییر می‌دهد و فاصله بین اروپا و آسیا را کوتاه می‌کند. بنادر، زیرساخت‌های راه‌آهن و ساده‌سازی رویه‌های گمرکی آذربایجان، بهینه‌ترین مسیر را برای کشورهای آسیای مرکزی ایجاد می‌کند. بنابراین، همکاری حمل و نقل آذربایجان و آسیای مرکزی به یکی از ارکان اصلی مدل جدید اقتصادی و ژئوپلیتیکی مورد حمایت ایالات متحده تبدیل می‌شود.

دیدار ترامپ نقش استراتژیک آذربایجان را بیش از پیش تقویت کرد

زائور ممدوف، مشاور آکادمی مدیریت وابسته به ریاست‌جمهوری و رئیس باشگاه سیاست‌مداران باکو، در گفت‌وگو با آپا تأکید کرد که دیدار ترامپ نشان می‌دهد که علاقه ایالات متحده به آسیای مرکزی افزایش یافته و مسیر کریدور میانه-زنگزور از طریق آذربایجان به یک خط استراتژیک جدید تبدیل شده است.

به گفته او، دیدار ترامپ با رهبران آسیای مرکزی نشان‌دهنده افزایش دوباره توجه واشنگتن به منطقه و شکل‌گیری مرحله جدیدی در تعادل ژئوپلیتیک است: ««در طول این دیدار، اظهارات دونالد ترامپ در مورد آذربایجان و TRIP توجه ویژه‌ای را به خود جلب کرد. او با تأکید بر اهمیت فزاینده آذربایجان هم در امنیت انرژی و هم به‌عنوان یک هاب مرکزی در شبکه‌های حمل‌ونقل و ارتباطات، خاطرنشان کرد که کریدور مرکزی مسیر جایگزین و امن‌تری برای تجارت جهانی ایجاد می‌کند. تأکید ترامپ بر نقش فزاینده روابط آذربایجان و آسیای مرکزی در چارچوب TRIPP به‌طور ویژه، علاقه راهبردی واشنگتن به این مسیر را عمیق‌تر می‌کند.»

تحلیل‌گر سیاسی خاطرنشان کرد که یکی از نتایج مهم این دیدار گسترش قابل توجه روابط اقتصادی و تجاری بین ایالات متحده و کشورهای آسیای مرکزی بود: «بر سر همکاری در زمینه منابع معدنی حیاتی – لیتیم، مس، اورانیم و عناصر خاکی کمیاب – توافق حاصل شد. دسترسی به این منابع خام که برای صنایع و بخش دفاعی آمریکا حیاتی هستند، سبب تعمیق همکاری با قزاقستان و ازبکستان شد. علاوه بر این، مکانیسم‌های جدید همکاری در زمینه اقتصاد دیجیتال، انرژی سبز و پروژه‌های سرمایه‌گذاری با کشورهای منطقه شکل گرفت. در این زمینه، انتقال عمده محموله‌های آسیای مرکزی از طریق آذربایجان اهمیت ویژه‌ای دارد. کریدور مرکزی و چشم‌انداز کریدور زنگزور نقشه لجستیکی منطقه را تغییر داده و فاصله بین اروپا و آسیا را کوتاه‌تر می‌کنند. امکانات بندری، زیرساخت‌های ریلی و تسهیل رویه‌های گمرکی آذربایجان مسیر بهینه‌ای برای کشورهای آسیای مرکزی ایجاد می‌کند. در نتیجه، همکاری‌های حمل‌ونقل آذربایجان و آسیای مرکزی به یکی از ستون‌های اصلی مدل اقتصادی و ژئوپلیتیک جدید مورد حمایت آمریکا تبدیل می‌شود.»

الدنیز امیروف، اقتصاددان، به خبرگزاری آپا گفت که ایالات متحده و چین، که به طور موازی در آسیای مرکزی فعال هستند، با استراتژی‌های اقتصادی و سیاسی مختلف، رقابت بر سر منطقه را تشدید می‌کنند و کشورهای نوظهوری مانند ازبکستان و قزاقستان را به مرکز جدید ژئوپلیتیک جهانی تبدیل می‌کنند.

«در پنج سال اخیر در سخنرانی‌های مختلف خود تأکید کرده‌ام که در آسیای مرکزی «ببرهای» جدید – یعنی کشورهای با رشد سریع – ظهور کرده‌اند و امروز نیز بر همان نظر هستم. اساس این دینامیک را دو عامل تشکیل می‌دهد: مسیر اقتصادی مستمر انتخاب‌شده توسط ازبکستان و قزاقستان و استراتژی قدرت نرم چین در منطقه. به موازات آن، توجه فزاینده آمریکا به منطقه و دیدارهای اخیر سطح بالا نشان می‌دهد که آسیای مرکزی به مکانی اولویت‌دار برای قدرت‌های جهانی تبدیل شده است. با این حال، رویکرد دو قدرت بزرگ متفاوت است. آمریکا بیشتر بر امنیت، تقویت نهادهای سیاسی و اصلاحات مدیریتی تمرکز می‌کند، در حالی که چین با مکانیزم‌های تأثیر اقتصادی بی‌سر و صدا اما مستمر پیش می‌رود. همکاری چین و ازبکستان بارزترین نمونه آن است: حجم تجارت از ۱۴ میلیارد دلار فراتر رفته و تنها در نه ماه به ۱۲ میلیارد دلار رسیده است. تعداد شرکت‌های چینی در ازبکستان از ۴۴۰۰ فراتر رفته که وسعت گسترش اقتصادی پکن را تأیید می‌کند.»

به گفته او، رویکرد آمریکا مدل کاملاً متفاوتی ارائه می‌دهد: «اگر سرمایه چین وارد ازبکستان می‌شود، آمریکا برعکس سرمایه ازبکستان را به صنایع خود جذب می‌کند. همان‌طور که رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرده است، ازبکستان قصد دارد در سه سال آینده ۳۵ میلیارد دلار و در ده سال آینده بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار در اقتصاد آمریکا سرمایه‌گذاری کند. این به‌طور دقیق ماهیت استراتژیک روابط واشنگتن–تاشکند را نشان می‌دهد. بنابراین، حتی اگر دو قدرت بزرگ در یک منطقه به‌طور موازی عمل کنند، بردارها و اهداف تأثیرگذاری آن‌ها متفاوت است. این وضعیت تا حدودی یادآور رقابت آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی در دهه ۱۹۸۰ است: چین به‌صورت آرام گسترش می‌یابد، در حالی که آمریکا با گام‌های سخت‌تر و سریع‌تر تلاش می‌کند مواضع خود را حفظ کند. نتیجه بلندمدت این استراتژی‌ها هنوز یک سوال بی‌پاسخ است.»

دلایل اقتصادی و ژئوپلیتیکی طرح ترامپ برای آسیای مرکزی

تحلیل‌گر قزاق، آلماط تویکین، در گفت‌وگو با آپا اظهار داشت که هدف اصلی گردهم آوردن رهبران آسیای مرکزی توسط ترامپ، گسترش همکاری اقتصادی بین آمریکا و کشورهای منطقه، افزایش سرمایه‌گذاری‌های متقابل و تبدیل فرصت‌های ناشی از موقعیت استراتژیک آسیای مرکزی به شراکت‌های سازنده‌تر است.

«دلیل اصلی گردهم آوردن رهبران آسیای مرکزی توسط رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، تلاقی عوامل اقتصادی، سیاسی و ژئوپلیتیک است. در نشست‌هایی که سپتامبر گذشته در نیویورک در چارچوب سازمان ملل برگزار شد، قزاقستان و ازبکستان قراردادهای میلیاردی با آمریکا امضا کردند که علاقه ترامپ به منطقه را افزایش داد. قزاقستان موافقت کرد بیش از ۳۰۰ لوکوموتیو آمریکایی به ارزش ۴.۲ میلیارد دلار خریداری کند و ازبکستان نیز قرارداد خرید هواپیماهای «بوئینگ» به ارزش بیش از ۸ میلیارد دلار را به امضا رساند. این عملاً سرمایه‌گذاری بزرگی در اقتصاد آمریکا محسوب می‌شود و ترامپ به عنوان یک تاجر، منافع این روند را محور قرار می‌دهد. زمینه منطقه‌ای نیز اهمیت دارد. آسیای مرکزی در موقعیت استراتژیک بین چین و روسیه قرار دارد. در زمینه جنگ تجاری آمریکا با چین، قراردادهای مربوط به معادن بزرگ تنگستن در قزاقستان و فلزات نادر در ازبکستان به عنوان بخشی از رقابت با چین دیده می‌شوند. آمریکا تلاش می‌کند نقش فعال‌تری در بهره‌برداری از منابع طبیعی منطقه ایفا کند.»

به گفته کارشناس، این موضوع منجر به تغییر جهت کشورهای آسیای مرکزی نخواهد شد: «واقعیت جغرافیایی – مرزهای زمینی طولانی با چین و روسیه – آن‌ها را ملزم می‌کند سیاست چندجانبه و متوازن را دنبال کنند. چین و روسیه همچنان به عنوان شرکای اصلی در پروژه‌های اقتصادی، تجاری و حمل‌ونقل باقی می‌مانند. از سوی دیگر، این دیدار اهمیت کریدور مرکزی – مسیر آذربایجان، گرجستان، ترکیه و اروپا – را نیز برجسته می‌کند. به دلیل جنگ روسیه با اوکراین و محدود شدن مسیرهای شمالی، کریدور میانی اهمیت بیشتری یافته است. بنادر قزاقستان و آذربایجان از عناصر اصلی این کریدور هستند. ابتکار ترامپ هم منافع اقتصادی و هم این رقابت ژئوپلیتیک را منعکس می‌کند.»

C5+1: مرحله جدیدی در همکاری ایالات متحده و آسیای مرکزی

تحلیل‌گر سیاسی ازبک، آدخامجون جانوبیدینوف، در گفت‌وگو با آپا اظهار داشت که نشست C5+1 در واشنگتن نشان‌دهنده تقویت همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و راهبردی بین آمریکا و آسیای مرکزی و گذر روابط به مرحله‌ای جدید است.

«دیدار رهبران آسیای مرکزی در واشنگتن در چارچوب فرمت C5+1 نشان‌دهنده افزایش توجه آمریکا به منطقه و ایجاد فرصت‌های جدید برای همکاری متقابل است. برای درک ماهیت این ابتکار، باید به سال ۲۰۱۵ و زمانی که این پلتفرم در هفتادمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل ایجاد شد، نگاهی انداخت. C5+1 در ابتدا به عنوان مدلی برای همکاری شکل گرفت که به کشورهای آسیای مرکزی امکان می‌داد از موضع واحد عمل کنند و تعادل روابط منطقه را با روسیه و چین حفظ نمایند. برگزاری نخستین اجلاس در سمرقند نیز اهمیت منطقه‌ای این فرمت را تأیید می‌کرد. میزبانی اجلاس اخیر در واشنگتن به ابتکار کمیته فرعی کنگره آمریکا در امور آسیای جنوبی و مرکزی انجام شد. در نامه‌ای که سیدنی کاملاگر-داو و بیل هویزنگان به رئیس‌جمهور ترامپ ارسال کردند، اهمیت استراتژیک این دیدار در آستانه دهمین سالگرد C5+1 مورد تأکید قرار گرفت. در سازماندهی این نشست، دیپلمات اصلی اهل تاشکند، سرجیو گور، نقش فعالی داشت.»

به گفته او، اجلاس فرصتی برای تقویت همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی بین آمریکا و آسیای مرکزی فراهم کرد: «یکی از موضوعات اصلی برای طرف آمریکایی، زمین‌های نادر و مواد معدنی حیاتی بود، زیرا منطقه دارای منابع غنی در این حوزه است و این از لحاظ کاهش وابستگی آمریکا به چین اهمیت استراتژیک دارد. رئیس‌جمهور ازبکستان، شوکت میرزایف، در چارچوب این رویداد چندین ابتکار مهم را ارائه کرد: ایجاد دبیرخانه دائمی C5+1، شورای سرمایه‌گذاری و تجارت، کمیته ویژه مواد معدنی حیاتی، مشارکت در کشاورزی و نوآوری، و نمایشگاه میراث فرهنگی آسیای مرکزی در آمریکا که هدف آن تقویت یکپارچگی منطقه‌ای بود. او همچنین پیشنهاد برگزاری اجلاس بعدی در سمرقند را مطرح کرد. پس از این سفر، رئیس‌جمهور ترامپ اعلام کرد که ازبکستان طی سه سال آینده ۳۵ میلیارد دلار خرید و فروش و در مجموع بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در آمریکا انجام خواهد داد که این نشان‌دهنده گذار همکاری‌ها به مرحله‌ای جدید است.»