خبر

وصاله ماهرقیزی، مدیر کل گروه رسانه‌ای آپا، مقاله‌ای را برای خبرگزاری آناتولی ترکیه به مناسبت ۱۵۰مین سالگرد مطبوعات آذربایجان نوشت.

آپا مقاله مذکور را ارائه می‌دهد.

در آغاز قرن نوزدهم، آذربایجانی‌های ثروتمند و بانفوذ شروع به آموزش اصول غربی به فرزندان خود کردند. تا اواسط قرن، بسیاری از روشنفکران آذربایجانی با تحصیلات اروپایی ظاهر شده بودند. این روشنفکران می‌خواستند برای روشنگری مردم تلاش کنند. با این حال، شرایط دشوار بود. گسترش ایده‌های روشنگری در میان مردم محلی تحت رژیم سرکوبگر روسیه تزاری آسان نبود.

در اواخر قرن نوزدهم، گام‌های کوچکی که روسیه تزاری برای ایجاد تصویری از اصلاحات برداشته بود، توسط روشنفکران آذربایجانی به فرصتی تبدیل شد. آنها مدارس محلی را افتتاح کردند، انجمن‌هایی تأسیس کردند، آثار جدیدی نوشتند، پایه‌های تئاتر را بنا نهادند و یک جنبش فرهنگی و آموزشی را آغاز کردند.

در این دوره، حسن بیگ زردابی، یکی از روشنفکران، اولین روزنامه را منتشر کرد. اولین شماره روزنامه «اَکینچی» در ۲۲ ژوئیه ۱۸۷۵ منتشر شد که پایه و اساس مطبوعات در آذربایجان را بنا نهاد. کار حسن بیگ فقط انتشار روزنامه نبود. این آغاز دوران جدیدی در زندگی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی آذربایجان بود.

«اَکینچی» اولین گامی بود که در جهت یکپارچگی روند روشنگری مردم برداشته شد. اگرچه حسن بیگ هدف از انتشار روزنامه را آموزش روش‌های جدید کشاورزی به دهقانان عنوان کرد، اما «اَکینچی» به یکی از اولین پایه‌ها در تاریخ اندیشه آذربایجان تبدیل شد. معلمان، روشنفکران و هر کسی که فرصت مطالعه داشت، از این روزنامه بهره‌مند شد. «اَکینچی» روشنگر، تغییر دهنده، راه را نشان داد و پیشگام بود. پس از مدتی، نشرهایی مانند "ضیاء"، "ضیایی قفقازیه"، "کشکول" و "فیوضات" در ادامه آن منتشر شدند.

سپس دوره «ملا نصرالدین» برای مطبوعات آذربایجان آغاز شد. نوری که روشنفکران در این مسیر افکندند، آذربایجان را به سوی تاریخی بسیار کوتاه اما پرمعنا و ایده جمهوری سوق داد و این ایده محقق شد.

فضای آزادی در دوران جمهوری، شرایطی را برای قطب‌های سیاسی مختلف ایجاد کرد تا روزنامه‌های خود را ایجاد کنند. روزنامه «آذربایجان» که نشریه رسمی جمهوری دموکراتیک آذربایجان بود، منتشر شد. جیحون حاجی‌بیگلی، قرهیخته بزرگ، اولین سردبیر این روزنامه بود.

در شرایط آزادی ایجاد شده توسط اولین جمهوری شرق، نشریاتی که منعکس کننده دیدگاه‌های سیاسی مختلف بودند، مانند روزنامه‌های «استقلال»، «یئنی حیات»، «قورتولوش» و مجلات «ملا نصرالدین»، «شلاله»، «زنبور»، «مکتب و حیات» شروع به انتشار کردند.

با این حال، عمر اولین جمهوری کوتاه بود.

آغاز دوره شوروی‌ و بازگشت دوران سانسور

تأسیس رژیم شوروی و آغاز دوران جدید سانسور، تقریباً زندگی اجتماعی، سیاسی و مطبوعات آذربایجان را فلج کرد. بسیاری از افرادی که می‌توانستند فکر کنند، صحبت کنند و کاری برای مردم انجام دهند، یا کشته، دستگیر یا به تبعید فرستاده شدند.

با این وجود، مطبوعات به زبان ترکی آذربایجانی تحت سانسور شدید به حیات خود ادامه دادند. روزنامه «آذربایجان» که میراث جمهوری بود، به روزنامه «کمونیست» تبدیل شد. در این دوره، روزنامه‌هایی مانند «سووت کندی»، «آذربایجان گنجلری»، «باکو»، «ادبیات» و مجلاتی مانند «اولدوز»، «علم و حیات»، «آذربایجان» و «پیشگام» منتشر شدند.

البته همه این نشریات ابزار تبلیغات ایدئولوژیک شوروی‌ها بودند. سانسور بسیار شدیدی اعمال می‌شد. همچنین، به منظور گسترش زبان روسی در آذربایجان، روزنامه‌های روسی‌زبان مانند «باکینسکی رابوچی»، «ویشکا»، «ایزوستیا آذربایجان» منتشر شدند.

با وجود همه این مشکلات، مطبوعات و ادبیات منتشر شده به زبان ترکی آذربایجانی موجودیت خود را حفظ کردند. زبان ادبی حفظ شد، نسل روزنامه‌نگاران ادامه یافت و سنت‌ها زنده نگه داشته شدند.

یکی از موارد جالب ایجاد شده توسط سانسور این بود که در روزنامه‌ها، به جای کلمات و جملات حذف شده توسط سانسورچی‌ها، فضاهای سفید باقی می‌ماند. آن فضاهای سفید به نمادی از مطبوعات آذربایجان در دوران شوروی تبدیل شدند.

آزادی دوباره: سانسور تمام شد

روندهای سیاسی که با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در آذربایجان آغاز شد، منجر به حذف کنترل دولت بر مطبوعات شد. روزنامه "آذربایجان" نام تاریخی خود را پس گرفت. نشریاتی مانند "میدان"، "جمهوریت"، "سحر"، "یئنی مساوات"، "۵۲۵-جی قزئت"، "شرق" و "آینه زرکالو" شروع به کار کردند.

علاوه بر آژانس اطلاعات دولتی، آژانس‌ها و کانال‌های تلویزیونی خصوصی نیز ایجاد شدند. در سال ۱۹۹۸، حیدر علی‌اف، رهبر ملی آذربایجان، فرمانی تاریخی را امضا کرد که به مطبوعات جان بخشید. با این فرمان، مطبوعات آذربایجان از سانسور آزاد شدند. این امر شرایطی را برای آزادی بیشتر مطبوعات، توسعه روزنامه‌نگاری انتقادی و تشکیل بازار تبلیغات برای رسانه‌ها ایجاد کرد. وزارت مطبوعات و اطلاعات در آذربایجان منحل شد و روزنامه‌نگاران کنگره‌ای برگزار کردند و شورای مطبوعات، یک نهاد خودگردان، را تأسیس کردند.

۵ سال گذشته: مرحله‌ای جدید

در ۵ سال گذشته، مرحله‌ای جدید در توسعه رسانه‌های آذربایجان آغاز شده است. رسانه‌های ما اکنون به سمت توسعه‌ای مفهومی‌تر در حرکت هستند. پیروزی در قره‌باغ ما را به عرصه رسانه‌ای بزرگ‌تری رساند. با این پیروزی، تفنگ‌ها در جبهه خاموش شدند و جنگ پایان یافت. با این حال، مبارزه در جبهه اطلاعات همچنان ادامه دارد.

در این دوره، تعداد سازمان‌های رسانه‌ای که به آذربایجان حمله می‌کنند و وقایع را به صورت یک‌جانبه ارائه می‌دهند، به هیچ وجه کاهش نیافته است. با وجود اینکه ما به همه طرف‌ها حق صحبت در جهان، به ویژه در جنگ‌های اطرافمان، داده‌ایم، سال‌هاست که نمی‌خواهند واقعیت ما را ببینند. در اخبار مربوط به آذربایجان، آنها اغلب به مراکز رسانه‌ای کشورهای ثالث مراجعه می‌کردند. اما ما این واقعیت را در ۵ سال گذشته تغییر داده‌ایم.

اکنون، کسانی که می‌خواهند اخبار مربوط به آذربایجان را تهیه کنند، ابتدا رسانه‌های آذربایجان را دنبال می‌کنند. مرجع این کانال‌ها رسانه‌های ما هستند. بزرگترین خبر خوبی که می‌توانیم در سیر ۱۵۰ ساله رسانه‌های آذربایجان به مردم و دوستانمان بدهیم این است: ما هرگز فضای اطلاعاتی کشورمان را به شرکت‌های رسانه‌ای جهانی یا نمایندگی‌های رسانه‌های خارجی واگذار نکرده‌ایم. در این راستا، مردم ما همیشه اخبار را از منابع محلی دریافت کرده و می‌کنند.

رسانه‌های آذربایجان در حال دیجیتالی شدن هستند و با موفقیت روند تحول را طی می‌کنند. به عنوان مثال، سومین مجمع جهانی رسانه‌های شوشا که اخیراً برگزار شد، با حضور ۸۰ سازمان رسانه‌ای به نمایندگی از ۵۲ کشور و نمایندگان ۷ سازمان بین‌المللی برگزار شد. این رویداد در حال حاضر به یک بستر بحث رسانه‌ای شناخته شده در سطح جهانی تبدیل شده است. رسانه‌های آذربایجانی ۱۵۰مین سالگرد خود را در شوشا و خانکندی به عنوان رسانه‌ای که به پیروزی دست یافته و اخبار پیروزی مطلوب خود را به اشتراک می‌گذارد، جشن می‌گیرند. روسای جهان نقل قول‌هایی از سخنان رئیس جمهور الهام علی‌اف را با اشاره به رسانه‌های آذربایجانی به اشتراک می‌گذارند.

رئیس جمهور علی‌اف فعالیت‌های رسانه‌های آذربایجانی را در سومین مجمع جهانی رسانه‌های شوشا به شرح زیر ارزیابی کرد:

«امروزه، رسانه‌های آذربایجان قادر به حفاظت از منافع دولت هستند. رسانه‌های آذربایجان در رد اتهامات بی‌اساس علیه کشورمان با توجیهات، تحلیل‌های عمیق و حقایق ملموس، موفقیت بزرگی کسب کرده‌اند. رسانه‌ها نه تنها حالت تدافعی دارند، بلکه در صورت لزوم می‌توانند حمله نیز بکنند. این بسیار مهم است.

حقیقت این است که امروزه رسانه‌های آذربایجان در بسیاری از کشورها خوانده و تحلیل می‌شوند. میزان تطابق مقالات با موضع رسمی آذربایجان مورد بحث قرار می‌گیرد. این وضعیت ثابت می‌کند که رسانه‌های آذربایجان واقعاً راه درازی را پیموده است. می‌توانیم با اطمینان بگوییم که رسانه‌های ما اکنون قدرت پاسخگویی به هرگونه کارزار تهمت‌آمیز را دارند و این یک واقعیت بسیار مهم و جدید است.»

برادری رسانه‌های ترکیه و آذربایجان

جنگ میهنی روابط بین رسانه‌های ترکیه و آذربایجان را بیش از پیش تقویت کرد. رسانه‌های ترکیه نیز مانند دولت و مردم برادر ترکیه، ما را تنها نگذاشتند. روزنامه‌نگاران ترکیه در طول جنگ در خطوط مقدم با ما بودند.

به وضوح به یاد دارم: روزنامه‌نگاران آذربایجانی در تَرتَر مورد حمله قرار گرفتند و اتومبیل پخش زنده تلویزیون دولتی آذربایجان مورد حمله قرار گرفت. کارمندان آذرتاچ، آپا و ریپورت نیز آنجا بودند. خبرنگاران خبرگزاری آناتولی و تی‌آر‌تی نیز با ما بودند.

پس از پیروزی ما، بیانیه شوشا که توسط الهام علی‌اف و رجب طیب اردوغان امضا شد، به نماد سیاسی جدیدی از برادری ما تبدیل شد. در سال ۲۰۲۲، پلتفرم رسانه‌ای مشترک ترکیه و آذربایجان بر این اساس تأسیس شد. این امر همچنین پایه جدیدی برای فعالیت‌های مشترک ما ایجاد کرد.

در جریان زلزله بزرگ ترکیه، آذربایجان بدون درخواست از هیچ مقام ترکیه ای، هواپیماهای کمک و تیم‌های نجات ارسال کرد. خبرنگاران آذربایجانی در آن هواپیماها بودند. ما دوباره با هم بودیم،در غم و شادی همدیگر شریک بودیم.

سپس، در مراسمی که در آنکارا شرکت کردم، یکی از فرهیختگان همان روزها را اینگونه توصیف کرد:

«بهنگام فاجعه قرن، تیم‌های امداد و نجات از سراسر جهان به ترکیه آمدند. همه حمایت کردند. اما اشعار، مقالات و آثار مربوط به این فاجعه فقط در کشورهای ترک زبان خلق شد.»

این جملات معنادار بودند. ما می‌توانیم روح یکدیگر را حس کنیم. وقتی این پیوند عاطفی و معنادار با حرفه‌ای‌گری ترکیب شود، قدرت بزرگی پدیدار می‌شود. به لطف این قدرت، از دخالت خارجی در فضای اطلاعاتی ما جلوگیری می‌شود، می‌توانیم شبکه‌ای بسازیم و می‌توانیم حوزه خبری خود را از تأثیرات خارجی و سوء نیات محافظت کنیم.

وقتی نفوذ رسانه‌های تورک در جهان، به ویژه در کشورهای تورک، جهان عرب و آفریقا، و نفوذ رسانه‌های آذربایجانی در فضای شوروی سابق و اروپای شرقی با هم ترکیب شوند، می‌توان برتری اطلاعاتی را در یک جغرافیای بسیار بزرگ ایجاد کرد. این امر نه تنها از نظر رسانه‌های حرفه‌ای، بلکه از نظر امنیت اطلاعاتی کشورهای ما نیز بسیار مهم است.

به همین دلیل، گسترش شبکه خبری کشورهای عضو سازمان کشورهای تورک، به ویژه ایجاد شبکه‌ای از خبرگزاری‌ها و یک پایگاه داده خبری مشترک، باید یکی از اهداف اصلی در آینده باشد.

لینک مقاله در خبرگزاری «آنادولو»:

https://www.aa.com.tr/tr/analiz/ekinciden-susaya-azerbaycan-medyasinin-150-yillik-yolculugu/3640601