خبر

فرآیند کار احداث که در سال ۲۰۲۰ در مناطق آزاد شده جمهوری آذربایجان آغاز شد، تنها به معنای رفع خرابی‌ها و بازسازی مناطق نبود، بلکه شروع مرحله جدیدی از راهبردهای دولت را نیز نشان می‌داد. این روند به عنوان یک مسیر سیاسی تعیین‌کننده ارائه شد که احیای قره‌باغ و زنگه‌زور شرقی، نوسازی کلی سیستم امنیت ملی و تقویت بیشتر جایگاه رهبری آذربایجان در نظم سیاسی منطقه‌ای را تضمین می‌کرد. در مرکز این سیاست، رهبری هدفمند، پیوسته و قاطع رئیس‌جمهور الهام علی‌اف قرار دارد.

حجم کارهای انجام شده در پنج سال گذشته، مظهر واقعی قدرت دولتی آذربایجان است. ساخت و ساز شهرها در قره‌باغ و قفقاز شرقی، از طرح‌های اصلی شهرسازی گرفته تا کل سیستم‌های زیرساختی، از صفر آغاز شده و اکنون واقعیت سیاسی و اقتصادی جدیدی در منطقه ایجاد کرده است. این واقعیت بار دیگر اراده جمهوری آذربایجان، استواری اصل حاکمیت و اینکه در دوره پس از درگیری هیچ فشار سیاسی خارجی قادر به تغییر دستور کار داخلی کشور نیست را نشان می‌دهد. فرآیند بازسازی همچنین مهم‌ترین عامل نشان‌دهنده شکل‌گیری کامل توازن قوا در منطقه به نفع جمهوری آذربایجان است. افزودن یک عامل مهم دیگر نیز به جای خود است: جمهوری آذربایجان مناطقی را که از اشغال آزاد کرده است، با توانمندی‌ها و امکانات خود از صفر بازسازی می‌کند. این همچنین یکی دیگر از شاخص‌های قدرت اقتصادی آذربایجان و نمایشی برای جهان است.

رهبری الهام علی‌اف هسته سیاسی «بازگشت بزرگ» را تشکیل می‌دهد

برنامه «بازگشت بزرگ» تجلی راهبردی واقعیت جدید است. اجرای این برنامه آغاز مرحله‌ای جدید و تأییدی در سطح دولت بر اراده مردم جمهوری آذربایجان برای بازپس‌گیری سرزمین‌های خود است. این سیاست یک پروژه اجتماعی جزئی نیست، بلکه یک برنامه مفهومی دولتی است که ساختار امنیت ملی جمهوری آذربایجان را بازطراحی کرده، ثبات جمعیتی و اداری منطقه را تقویت می‌کند و کشور را نه به‌عنوان جایگزین، بلکه به‌طور مستقیم به مرکز قدرت‌های منطقه‌ای تبدیل می‌نماید.

در مرکز این مسیر راهبردی، شخصیت رئیس‌جمهور الهام علی‌اف قرار دارد.

تشکیل ستاد هماهنگی برای حل متمرکز مسائل در سرزمین‌های آزاد شده جمهوری آذربایجان و نهاد ریاست جمهوری آذربایجان و بازدیدهای منظم رئیس و اعضای ستاد از سرزمین‌های آزاد شده برای تضمین هماهنگی و کنترل بر اجرای کارها، باید گامی مهم تلقی شود.

اراده سیاسی، رهبری قاطع و هدایت شخصی رئیس‌جمهور الهام علی‌اف در فرآیندها، در سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ به عامل تعیین‌کننده‌ای تبدیل شده است که سرنوشت قره‌باغ و قفقاز شرقی را شکل داده است. حضور رئیس‌جمهور در ۵۶۹ رویداد در مناطق آزاد شده، گذاشتن اساس ۱۷۷ پروژه راهبردی و افتتاح ۱۶۷ مرکز نه تنها نشانگر فعالیت‌های انجام شده است، بلکه مدرک بنیادینی است که به‌طور مستقیم ثابت می‌کند معماری سیاسی دوران پس از درگیری توسط خود او شکل گرفته است.

این رهبری، ستون اصلی دکترین امنیتی جدید آذربایجان را تشکیل می‌دهد و تبدیل این کشور به یک بازیگر تعیین‌کننده در موازنه قدرت منطقه‌ای و تقویت موضع سازش‌ناپذیر آن در مورد مسئله حاکمیت را تضمین می‌کند. سفرها و تصمیمات مستمر رئیس‌جمهور هم مدل سیاسی متمرکز مدیریت داخلی را تقویت می‌کند و هم اراده ثابت جمهوری آذربایجان را در عرصه بین‌المللی به نمایش می‌گذارد.

امروز روشن است که سیاست ساخت و ساز و نوسازی در مناطق آزاد شده فقط یک فرآیند فنی نیست. این سیاست به معنای بازسازی فضای راهبردی دولت بر اساس رویکرد تعیین شده توسط الهام علی‌اف، تقویت استدلال‌های سیاسی بلندمدت در منطقه و بازگرداندن کامل عدالت تاریخی مردم جمهوری آذربایجان در سطح دولت است.

احیای سکونتگاه‌ها و بازگشت جمعیت

اقدامات انجام شده در طول پنج سال در زمینه برنامه‌ریزی مناطق آزاد شده نباید فقط به‌عنوان مرحله فنی فرآیند بازسازی ارزیابی شوند. این فرآیند جامع و چندبعدی اجرا می‌شود. در این دوره، طرح‌های اصلی هشت شهر، طرح‌های تفصیلی سه شهر و تصویب اسناد تأسیس و توسعه ۹۱ سکونتگاه نه تنها نقشه شهری جدید قره‌باغ و قفقاز شرقی را شکل می‌دهد، بلکه پایه ثبات سیاسی، جمعیتی و اقتصادی بلندمدت منطقه را نیز بنا می‌کند. ادامه طراحی پروژه‌های ۲۰ سکونتگاه دیگر نشان‌دهنده اجرای مستمر و نظام‌مند این فرآیند است.

برنامه «بازگشت بزرگ» اکنون خود را تنها به‌عنوان مجموعه‌ای از پروژه‌های زیرساختی نشان نمی‌دهد، بلکه تجلی عملی اراده دولت و مشروعیت سیاسی جمهوری آذربایجان است. در طول پنج سال گذشته، با انتقال مرحله‌ای جمعیت به شش شهر، دو شهرک و ۲۲ روستا، بیش از ۶۲ هزار شهروند در این مناطق زندگی، کار و تحصیل می‌کنند که اولویت سیاست اجتماعی کشور را تأیید می‌کند. این فرآیند از یک سو برای بازگرداندن شرایط زندگی عادی به آوارگان سابق و از سوی دیگر برای بازسازی تعادل جمعیتی منطقه اهمیت راهبردی دارد. با توجه به دینامیک موجود، پیش‌بینی می‌شود که در سال‌های آینده فرآیند اسکان جمعیت گسترش یابد و یکپارچگی سیاسی-اجتماعی منطقه عمیق‌تر شود.

تاسیس زیرساخت‌های آموزشی و بهداشتی

ایجاد زیرساخت‌های آموزشی از صفر در مناطق آزاد شده، هم بخشی مهم از بازتوانی اجتماعی منطقه و هم جزء اساسی استراتژی توسعه بلندمدت به‌شمار می‌رود. در حال حاضر، ۱۹ مدرسه عمومی افتتاح شده است (۱۶ مدرسه فعال است و ۳ مدرسه با آغاز اسکان جمعیت فعالیت خود را آغاز خواهند کرد) و ۱۳ مرکز آموزش پیش‌دبستانی (۷ مرکز فعال) ساختار پایه سیستم آموزشی منطقه را شکل می‌دهند. در این مؤسسات آموزشی، ۳۶۹۵ دانش‌آموز و ۲۶۲ کودک مشغول به تحصیل هستند. به‌طور همزمان، ادامه ساخت ۳۲ مرکز آموزشی جدید نشان‌دهنده اجرای پیوسته، برنامه‌ریزی شده و گسترده این فرآیند است.

استخدام نیروی انسانی نیز یک عنصر استراتژیک در مرحله بهبود است: شروع به کار ۳۷۰ معلم و ۱۲۹ کادر فنی در مؤسسات آموزش عمومی و ۲۶ معلم و ۵۵ کادر فنی در مؤسسات پیش‌دبستانی، احیای واقعی روند آموزشی در منطقه را تأیید می‌کند.

فعالیت دانشگاه قره‌باغ در خان‌کندی فصل جدیدی در نقشه فکری و علمی منطقه گشوده است. تحصیل ۲۱۵۲ دانشجو در ۳۴ رشته کارشناسی، جذب بیش از ۴۰۰ استاد و کارکنان اداری، شکل‌گیری ۶ دانشکده، فعالیت ۱۴ آزمایشگاه و ۳ کتابخانه و ۵ مرکز، پایه تبدیل خان‌کندی به یک مرکز آکادمیک و علمی در آینده را ایجاد می‌کند. این شاخص‌ها نشان می‌دهد که آموزش به ابزار سیاسی-اجتماعی پیشرو در احیای کلی منطقه تبدیل شده است.

پیشرفت‌های حاصل در حوزه بهداشت و درمان نیز به‌عنوان مرحله‌ای راهبردی در ساخت و ساز زیرساخت‌های اجتماعی مناطق آزاد شده ارزیابی می‌شود. مرکز درمانی-سلامتی شوشا اکنون به بهره‌برداری رسیده است. ساخت سه بیمارستان مدرن در شهرستان‌های جبرائیل، آغدام و فضولی ادامه دارد. آغاز فعالیت این مراکز تنها ارائه خدمات پزشکی نیست، بلکه عاملی مهم برای اسکان دائمی جمعیت و ایجاد محیط اجتماعی پایدار در منطقه محسوب می‌شود. زیرساخت‌های جدید مراقبت‌های بهداشتی در حال تبدیل شدن به عنصری ضروری از یک مدل توسعه بلندمدت هستند.

زیرساخت های حمل و نقل

پروژه‌های اجرا شده در زمینه ادغام منطقه در سیستم حمل و نقل بین‌المللی، یکی از مهم‌ترین نتایج راهبردی پنج سال اخیر است. افتتاح فرودگاه‌های بین‌المللی فضولی، زنگیلان و لاچین به شکل‌گیری دروازه‌های هوایی جدیدی کمک می‌کند که قره‌باغ را هم با سایر مناطق کشور و هم با شبکه‌های حمل و نقل منطقه‌ای متصل کند. این فرودگاه‌ها نه تنها قابلیت‌های لجستیکی را گسترش می‌دهند، بلکه سهم قابل توجهی در افزایش وزن اقتصادی و سیاسی منطقه دارند.

مقیاس کارهای انجام شده در زیرساخت‌های جاده‌ای نیز قابل توجه است. از ۶۰ پروژه جاده‌ای با طول کل پیش‌بینی شده ۳۵۰۱.۶ کیلومتر، ۱۶ پروژه به‌طور کامل و ۱ پروژه به‌طور جزئی اجرا شده است. عملیات حفاری در ۲۸ تونل و ساخت ۳۹۲ پل و ۹ راه‌رو (ویاداکت) نیز به اتمام رسیده است.

ساخت و ساز شبکه راه‌آهن از نظر نوسازی کامل ارتباطات حمل و نقل منطقه اهمیت حیاتی دارد. گذاشتن سنگ بنای مجتمع ایستگاه راه‌آهن خان‌کندی، تکمیل ۷۳٪ طراحی خط راه‌آهن آغدام-خان‌کندی و ۶۸٪ خط هورادیز-آغبند، تکمیل ساخت ۴۲ از ۴۹ پل برنامه‌ریزی شده برای خطوط راه‌آهن و بهره‌برداری از ۳ پل، زمینه واقعی را برای هدف راهبردی جمهوری آذربایجان — تبدیل قره‌باغ به یک گره حمل و نقل منطقه‌ای — فراهم می‌کند.

ساخت جاده و خط راه‌آهن در کریدور زنگزور، همچنین پل آغبند-کلاله بر روی رودخانه ارس، اتصال جاده هورادیز-جبرائیل-زنگیلان-آغبند به جمهوری اسلامی ایران، ساخت جاده‌ها و خطوط راه‌آهن هورادیز-آغبند به‌عنوان بخشی از کریدور زنگزور و همچنین برنامه‌های مربوط به احداث ایستگاه‌های خروجی، از جمله سازماندهی کنترل گمرکی و ایجاد زیرساخت‌ها، نشان‌دهنده آمادگی جمهوری آذربایجان برای تبدیل منطقه به یک گره حمل و نقل از شرق به غرب و از شمال به جنوب است.

اقدامات انجام شده به‌طور قاطع نشان می‌دهد که نقشه حمل و نقل قره‌باغ در حال ساخت و سازمجدد است.

تأسیس تأمین انرژی

ایجاد زیرساخت‌های مدرن انرژی از صفر در مناطق آزاد شده، یکی از پایه‌های راهبردی احیای اجتماعی-اقتصادی منطقه محسوب می‌شود. در پنج سال اخیر، ۱۴ پست برق جدید با ظرفیت ۳۳۰ تا ۱۱۰۰ کیلوولت ساخته شده و ۳۸ نیروگاه برق‌آبی به بهره‌برداری رسیده است. این اقدامات نه تنها توان انتقال را افزایش داده، بلکه پایداری تأمین برق را نیز تضمین کرده است.

در سال ۲۰۲۴، بهره‌برداری از مجتمع هیدروالکتریک «خدافرین» بر روی رودخانه ارس آغاز شد و مراسم افتتاح مجتمع هیدروالکتریک «قیز قالاسی» برگزار گردید.

با عبور طول کل خطوط کابل از ۱۰۰۰ کیلومتر، مقیاس گسترش سیستم انرژی و پیوستگی اقدامات در این حوزه نشان داده می‌شود. علاوه بر این، مدیریت دیجیتال، به‌روزرسانی سیستم‌های دیسپیچری و استفاده از فناوری‌های اتوماسیون نیز نشان می‌دهد که امنیت انرژی منطقه با استانداردهای مدرن هماهنگ شده است.

در زمینه تأمین آب منطقه نیز پروژه‌های مهمی اجرا شده است. پس از آزادسازی مناطق، چهار مخزن آب (سوقووشان، خاچین‌چای، زابوخ‌چای و کندلن‌چای) به بهره‌برداری رسیده، ساخت دو مخزن دیگر (برگوشاد و حقری) در حال انجام است و بازسازی مخزن سارسنگ نیز در دستور کار قرار دارد.

نیروگاه خورشیدی شفق که در جبرائیل ساخته شده است، هسته راهبرد انرژی سبز منطقه را تشکیل می‌دهد. این نیروگاه با ظرفیت ۲۴۰ مگاوات و تولید سالانه ۵۰۰ میلیون کیلووات‌ساعت، با هزینه‌ای بالغ بر ۲۰۰ میلیون دلار آمریکا، تأیید می‌کند که در ساخت و ساز قره‌باغ، مدل توسعه نوآورانه، محیط‌زیستی و بلندمدت به کار گرفته شده است. سهامداران این پروژه، شرکت‌های BP، SOCAR و شرکت سرمایه‌گذاری آذربایجان هستند و این پروژه نمونه مهمی از اجرای واقعی هدف تبدیل جمهوری آذربایجان به مرکز انرژی سبز محسوب می‌شود.

به موازات آن، تکمیل ۶ پروژه خطوط انتقال گاز اصلی، شکل‌گیری زیرساخت‌های جدید انتقال گاز و گازرسانی تدریجی به لاچین، آغدام، فضولی، جبرائیل، خان‌کندی، خوجالی، شوشا و کلبجر و همچنین ۲۰ روستا و شهرک دیگر، باعث افزایش رفاه اجتماعی منطقه و فراهم شدن شرایط لازم برای آغاز فعالیت واحدهای صنعتی و تولیدی شده است. این فرآیند همچنین به‌عنوان پایه فنی اصلی تعیین‌کننده پایداری برنامه بازگشت عمل می‌کند.

فعالیت مین زدایی

پس از آزادسازی سرزمین‌های ما از اشغال، مهم‌ترین وظیفه بدون تردید پاک‌سازی مناطق از مین‌ها بود. فرآیند پاک‌سازی مین‌ها و مهمات منفجرنشده در مناطق آزاد شده طی سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ نه تنها یک عملیات مهندسی، بلکه به‌عنوان ضرورت راهبردی برای احیای امنیت منطقه و سازمان‌دهی مرحله‌ای اسکان مجدد ارزیابی می‌شود. پاک‌سازی بیش از ۲۴۰ هزار هکتار زمین در این دوره، ابعاد زیرساخت خطرآفرینی را که طی سال‌های طولانی در منطقه شکل گرفته بود، نشان می‌دهد.

به‌طور همزمان، خنثی‌سازی ۲۰۹ هزار و ۱۶۸ عدد مین و سایر مهمات منفجرنشده — از جمله ۳۸ هزار و ۶۰۰ مین ضدنفر، ۲۲ هزار و ۱۹۲ مین ضدتانک و ۱۴۸ هزار و ۳۷۶ قطعه مواد منفجره مختلف — نشان می‌دهد که آزادسازی مناطق از خطر واقعی در چه سطحی انجام شده است.

این ارقام فقط آمار نیستند؛ بلکه نشان می‌دهد که شرط اصلی برای احیای فعالیت اقتصادی، بازگشت آوارگان و اجرای پروژه‌های زیرساختی — یعنی تأمین محیط امن — فراهم شده است. فرآیند پاک‌سازی، امکان استفاده مجدد از اراضی کشاورزی، ورود سرمایه‌گذاری و اجرای پروژه‌های اجتماعی را ممکن می‌سازد.

هر هکتار زمینی که از مین پاک‌سازی می‌شود، از نظر تثبیت منطقه و توسعه سریع آن اهمیت راهبردی دارد و اجرای مستمر این روند پایه اصلی مفهوم توسعه بلندمدت قره‌باغ–قفقاز شرقی را تشکیل می‌دهد.

برنامه پنج ساله بهبودی

این دوره پنج‌ساله نشان می‌دهد که جمهوری آذربایجان در مسیر ساخت و ساز و احیای اراضی آزادشده، پروژه‌های گسترده و جامع را در تمامی حوزه‌ها اجرا کرده است. مهم‌ترین جنبه این روند آن است که تمام اقدامات انجام‌شده، تصمیم‌های اتخاذشده و مسیر توسعه تعیین‌شده با رهبری شخصی و نظارت مستقیم رئیس‌جمهور الهام علی‌اف اجرا شده است. حضور رئیس دولت در صدها مراسم کلنگ‌زنی و افتتاح، سفرهای منظم او و هماهنگی شخصی وی بر کارهای انجام‌شده در منطقه به‌روشنی نشان می‌دهد که احیای قره‌باغ و زنگزور شرقی چگونه با ارادۀ سیاسی هدایت می‌شود.

ایجاد مناطق مسکونی، بازگشت جمعیت، ساخت تأسیسات مدرن آموزشی و درمانی، ایجاد شبکه حمل‌ونقل شامل فرودگاه‌ها، راه‌های زمینی و خطوط راه‌آهن، از نتایج عملی چشم‌انداز راهبردی رئیس‌جمهور است. هم‌زمان، نوسازی سیستم انرژی، اجرای پروژه‌های انرژی سبز و تشکیل پارک‌های صنعتی نیز به‌عنوان طرح‌هایی مطرح می‌شوند که مستقیماً بازتاب‌دهندۀ فلسفۀ اقتصادی رئیس دولت هستند.

صدها هزار هکتار زمین پاک‌سازی‌شده از مین و مواد منفجره، صدها میلیون منات سرمایه‌گذاری و هزاران شغل جدید، خطوط واقعی قره‌باغ جدیدی را نشان می‌دهد که با تصمیم‌های پیوسته و رهبری شخصی رئیس‌جمهور الهام علی‌اف شکل گرفته است.

دستاوردهای امروز بار دیگر تأیید می‌کند که بازسازی قره‌باغ و زنگزور شرقی ثمرۀ مستقیم ارادۀ سیاسی، اندیشۀ راهبردی و فعالیت‌های مصرانه رئیس‌جمهور الهام علی‌اف است و برنامه «بازگشت بزرگ» دقیقاً با رهبری او به موفق‌ترین مدل توسعۀ کشور تبدیل شده است.